Σπιναλόγκα: Το νησί που πότισε από τον πόνο, τα δάκρυα και την απαξίωση της ανθρώπινης ζωής (εικόνες)

«Αυτό το μικρό νησάκι στον Κόλπο Μιραμπέλου στέκεται σκιερό και κατασκότεινο σαν να το έβαψε κανείς με κάρβουνο, ενώ η χερσόνησος της Σπιναλόγκας περιστρέφεται γύρω από το νησί όπως η ουρά μίας γάτας που κοιμάται».

Η Σπιναλόγκα είναι ένα μικρό νησί, μόλις 85 στρεμμάτων, στην είσοδο του κόλπου της Ελούντας στον Νομό Λασιθίου. Πάνω στα πετρώδη και άνυδρα εδάφη της γράφτηκαν μερικές από τις πιο μαύρες σελίδες πόνου, δυστυχίας και απαξίωσης της ανθρώπινης ζωής. Άλλοι την αποκαλούσαν «το νησί των ζωντανών νεκρών», «το νησί των δακρύων»

Το βραχώδες νησάκι υπηρέτησε ως στρατιωτικό οχυρό κατά τη διάρκεια του Ενετικού (και αργότερα Οθωμανικού) ζυγού. Μία μεσαιωνική ακρόπολη μαρτυρά αυτό το κεφάλαιο της ιστορίας του νησιού.

Το αρχαίο του όνομα ήταν Καλυδών, αλλά μετά την κατάληψη του από τους Ενετούς, λόγω του ότι άκουγαν συνέχεια την κρητική έκφραση “Στην Ελούντα”, δεν μπορούσαν να καταλάβουν και έτσι, παρακούοντας, το πρόφεραν στα λατινικά “spina lunga” (προφορά: σπίνα λούνγκα), που σημαίνει «μακρύ αγκάθι». Έτσι με την παράφραση, το νησάκι πήρε την σημερινή του ονομασία.

Κατά την δεύτερη εκδοχή, Η ονομασία της πόλης Όλους συνδέεται με τη δεύτερη εκδοχή προέλευσης της ονομασίας “Σπιναλόγκα”, που, σύμφωνα με την εκδοχή αυτή, προέκυψε γύρω στο 13ο αιώνα με νονούς τους Ενετούς κατακτητές, οι οποίοι, αφού δεν είχαν εξοικείωση με την ελληνική γλώσσα, παρέφθειραν (παράφρασαν) το τοπωνύμιο «στην Ολούντα» σε Σπιναλόντε αρχικά (13ος αιώνας) και αργότερα σε Σπιναλόγκα. Όχι τυχαία βέβαια, γιατί το Σπιναλόγκα τους ήταν ήδη γνωστό από μία νησίδα στη Βενετία, τη σημερινή Τζιουντέκα (Εβραϊκή).

Το Νησί των Λεπρών

Στις 30 Μαίου του 1903 υπογράφηκε η απόφαση για να μετατραπεί η Σπιναλόγκα σε νησί των λεπρών και στις 13 Οκτωβρίου 1904, αφότου οι Κρητικοί εκδίωξαν τους Οθωμανούς, στο νησάκι μεταφέρθηκαν 251 ασθενείς, 148 άνδρες και 103 γυναίκες.

Μέχρι το 1913, οπότε και η Κρήτη ενώθηκε με την Ελλάδα, στέλνονταν όσοι έπασχαν από την ασθένεια. Στο απόγειό της το νησί μετρούσε σχεδόν 400 κατοίκους.

Η λέπρα, η οποία προκαλούσε ουλές και παραμορφώσεις στο δέρμα, καθώς και βλάβες στα νεύρα, ήταν και ένα μεγάλο κοινωνικό στίγμα για τους ασθενείς. Οι λεπροί στιγματίζονταν από τις οικογένειές τους, την κοινωνία, ακόμη και τους γιατρούς.

Μέχρι τη μεταφορά τους στη Σπιναλόγκα οι λεπροί ζούσαν απομονωμένοι σε οριοθετημένες συνοικίες, σε ασβεστωμένα σπίτια, που λέγονταν “μεσκινιές”, ενώ αποκαλούνταν από τους υπόλοιπους υγιείς συνανθρώπους τους “λουβιάρηδες”, “μεσκίνηδες” ή “κομμένοι”. Ο αμαθής πληθυσμός της εποχής εκείνης τρόμαζε στη θέα των παραμορφωμένων ασθενών και τους ανάγκαζε να φορούν κουδουνάκια, ώστε να γίνεται αντιληπτή η παρουσία τους και να απομακρύνεται έγκαιρα ο κόσμος.

Από τη στιγμή της διάγνωσης, κατάσχονταν τα σπίτια τους και οι οικονομικοί τους λογαριασμοί, έχαναν το δικαίωμα της ιθαγένειάς τους, ενώ ανακαλούνταν οι ταυτότητές τους. Στη συνέχεια στέλνονταν στη Σπιναλόγκα, όπου ποτέ δεν λάμβαναν θεραπεία για την αρρώστεια.

Άθλιες συνθήκες διαβίωσης

Αν και το νησί διέθετε γιατρό και νοσοκόμους, οι συνθήκες νοσηλείας, αλλά και γενικότερης διαβίωσης των ασθενών ήταν άθλιες, αφού ζούσαν σε μισοκατεστραμμένες κατοικίες με ένα μικρό επίδομα που τους χορηγούσε η πολιτεία, το οποίο δεν έφτανε να καλύψει ούτε τις βασικές τους ανάγκες.

Σε όσους το επέτρεπε η κατάσταση της υγείας τους, προσπαθούσαν να εξασφαλίσουν τροφή ψαρεύοντας ή καλλιεργώντας τη γη. Δεν ήταν σπάνιο, ακόμη, κάποιοι ασθενείς να δραπετεύουν και να αναζητούν τροφή σε απέναντι χωριά. Όσοι από τους “παραβάτες” συλλαμβάνονταν, κλείνονταν σε μία απάνθρωπη φυλακή, με ακόμη αθλιότερες συνθήκες διαβίωσης. Παρ’ όλες τις αντιξοότητες, όμως, οι ανθρώπινες ψυχές όχι μόνο δεν το έβαλαν κάτω, αλλά ανέπτυξαν μια ιδιόρρυθμη κοινωνικότητα, με δικούς της κανόνες και αξίες.

Ο φοιτητής που έφερε ζωή στο νησί

Η ζωή των λεπρών άλλαξε το 1936, όταν μεταφέρθηκε στη Σπιναλόγκα ο Επαμεινώνδας Ρεμουνδάκης, τριτοετής φοιτητής της Νομικής, χτυπημένος, μετά την αδελφή του που ήταν ήδη στο νησί, από τη νόσο. Ο Ρεμουνδάκης, ένας από τους λίγους μορφωμένους ασθενείς, δεν αφέθηκε μοιρολατρικά στην αθλιότητα της ζωής στο νησί, αλλά αγωνίστηκε με πάθος να καλυτερεύσει τις συνθήκες ζωής των χανσενικών, απαιτώντας από την πολιτεία καλύτερες συνθήκες διαβίωσης και νοσηλείας.

Μερικές από τις πρωτοβουλίες που πήρε ήταν: ίδρυσε την “Αδελφότητα Ασθενών Σπιναλόγκας”, οργάνωσε υπηρεσία καθαριότητας κοινόχρηστων χώρων, δημιούργησε θέατρο, κινηματογράφο, καφενεία και κουρείο (που εκμεταλλεύονταν οι ίδιοι οι ασθενείς), έφερε ασβέστη για την απολύμανση των σπιτιών και την εξαφάνιση της ενοχλητικής δυσοσμίας, φύτεψε δέντρα, έφερε ηλεκτρογεννήτρια για ρεύμα στο νησί, πριν ακόμη αποκτήσει ακόμη και η Πλάκα, το απέναντι χωριό και τοποθέτησε μεγάφωνα στους δρόμους που έπαιζαν κλασική μουσική.

Κατά την περίοδο της Ιταλογερμανικής κατοχής οι κατακτητές δεν τολμούσαν να αφήσουν ελεύθερους τους λεπρούς και ήταν αναγκασμένοι να τους τροφοδοτούν οι ίδιοι, δεδομένου ότι το απέναντι χωριό Πλάκα το είχαν εκκενώσει και είχαν διώξει τους κατοίκους σε άλλα χωριά, όλη δε την παράλια περιοχή την είχαν οχυρώσει με πολυβολεία, υπόγειες στοές, ναρκοπέδια γιατί φοβούνταν απόβαση των Άγγλων σ’ εκείνο το μέρος.

Τελικά το 1957 το λεπροκομείο έκλεισε ιαθέντων των ασθενών με τη χρήση αντιβιοτικών φαρμάκων.

Το «Νησί» της Χίσλοπ έσπασε μία σιωπή αιώνων

Το «νησί των δακρύων» δεν θα μπορούσε να έχει περάσει απαρατήρητο από τον κινηματογράφο.  Το 1958 προβλήθηκε η ταινία “Το νησί της σιωπής”, πρώτη ταινία της σκηνοθέτηδας Λίλα Κουρκουλάκου με με πρωταγωνιστές τους Ορέστη Μακρή, Νίνα Σγουρίδου, Γιώργο Καμπανέλλη.

Τα γυρίσματα έγιναν ενώ λειτουργούσε ακόμη το λεπροκομείο, ενώ ιστορική αξία της ταινίας ξεκινά από την προβολή της στο τότε Φεστιβάλ της Βενετίας.

Η ταινία έδωσε μεγάλη δημοσιότητα στο νησί με αποτέλεσμα να σταθεί αφορμή για το κλείσιμο του λεπροκομείου της Σπιναλόγκας και οι ελάχιστοι εναπομείναντες πρώην λεπροί να μεταφερθούν στο τότε Νοσοκομείο Λοιμωδών, της Αγίας Βαρβάρας.

Ωστόσο, για δεκαετίες μετά το κλείσιμο της Σπιναλόγκα, λίγα ήταν γνωστά για το νησί. Η τότε κυβέρνηση, προκειμένου να σβήσει κάθε ίχνος για την ύπαξη της αποικίας, έκαψε όλα τα αρχεία της.

Αλλά και όσο επιβίωσαν από την ασθένεια αρνήθηκαν να μιλήσουν για την εμπειρία τους. Για πολλά χρόνια η Σπιναλόγκα ήταν σαν να μην υπήρξε ποτέ.

Αλλά το μυθιστόρημα της Χίσλοπ, μαζί με την τηλεοπτική μεταφορά του το 2010 από τη συχνότητα του Mega, άλλαξαν όλα αυτά. Έτσι έγινε γνωστό το ηλιόλουστο χωριό με τα βενετσιάνικα πέτρινα σπίτια και τα υπόλοιπα ερείπια μιας διαφορετικής εποχής.

Ξαφνικά, οι άνθρωποι άρχισαν να μιλούν για αυτό, όλοι πια είχαν κάτι να πουν…

Έφτασε κοντά στην «αγκαλιά» της UNESCO

Στις 25.1.2019 διαβιβάστηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού στο Κέντρο Παγκόσμιας Κληρονομιάς ο φάκελος υποψηφιότητας του Φρουρίου της Σπιναλόγκας για την εγγραφή του στον Κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Είχε προηγηθεί η κατάθεση του προκαταρκτικού φακέλου στις 27 Σεπτεμβρίου 2018.

Ωστόσο, η εισήγηση ήταν αρνητική εισήγηση και προέκυψε από το γεγονός ότι καμία φάση και χρήση του Φρουρίου της Σπιναλόγκας δεν έχει διατηρηθεί, σε βαθμό που να αξίζει και να δικαιολογεί «επιβράβευση» της ανακήρυξής της ως προτύπου άξιου της αναγνώρισης που επισφραγίζει η εγγραφή του μνημείου στον κατάλογο του διεθνούς Οργανισμού.

Μέσα από την εγγραφή του Φρουρίου της Σπιναλόγκας στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς αναμενόταν η ακόμη μεγαλύτερη προβολή του παγκοσμίως αλλά και θετική επίδραση με πολλαπλασιαστικά αποτελέσματα για την τοπική κοινωνία καθώς Φρούριο Σπιναλόγκας αποτελούσε ανέκαθεν σημείο αναφοράς.

Μάλιστα, η Σπιναλόγκα είναι ο δεύτερος σε επισκεψιμότητα αρχαιολογικός χώρος της Κρήτης, μετά το μινωικό ανάκτορο της Κνωσού, επειδή ιστορικά ως λιμάνι η Σπιναλόγκα, λόγω της γεωγραφικής θέσης της, αποτέλεσε σταυροδρόμι επικοινωνίας ανθρώπων και πολιτισμών, καθώς διευκόλυνε όχι μόνο το εμπόριο, αλλά και τη διακίνηση ιδεών και τεχνών μεταξύ Δύσης και Ανατολής.

Διαβάστε επίσης:

Σασμός: Ο φάκελος της δολοφονίας του Στεφανή ανοίγει ξανά και κάποιος έχει λόγο να ανησυχεί

Η ευλογιά των πιθήκων, η ανεμοβλογιά και ο έρπης ζωστήρ

Athens gardens festival: Οι κήποι της Αθήνας θα πλημμυρίσουν με μουσικές του κόσμου