Γιατί τρώμε, ψωνίζουμε και σκρολάρουμε χωρίς να το χρειαζόμαστε; Η κοινή ρίζα πίσω από τις σύγχρονες εξαρτήσεις

Από τη συναισθηματική υπερφαγία μέχρι το ατελείωτο scrolling, οι ειδικοί εξηγούν γιατί ο εγκέφαλός μας αναζητά συνεχώς μικρές «δόσεις» ανακούφισης.

Έχετε πιάσει ποτέ τον εαυτό σας να ανοίγει το ψυγείο χωρίς να πεινάει πραγματικά; Να αγοράζει κάτι που δεν χρειάζεται ή να περνά μία ώρα στα social media χωρίς να το καταλάβει;

Αν ναι, δεν είστε οι μόνοι.

Στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες παρατηρείται ολοένα και μεγαλύτερη αύξηση συμπεριφορών όπως η συναισθηματική υπερφαγία, η ωνιομανία – δηλαδή ο εθισμός στις αγορές – και ο ψηφιακός εθισμός. Παρότι φαίνονται διαφορετικές μεταξύ τους, οι ειδικοί υποστηρίζουν ότι συχνά έχουν μια κοινή αφετηρία: την ανάγκη του ανθρώπου να διαχειριστεί το στρες, την ψυχική πίεση και τα δύσκολα συναισθήματα.

Όταν το φαγητό γίνεται παρηγοριά

Η συναισθηματική υπερφαγία δεν σχετίζεται απαραίτητα με την πείνα. Πρόκειται για την τάση να στρεφόμαστε στο φαγητό όταν νιώθουμε άγχος, μοναξιά, θυμό ή απογοήτευση.

Για λίγα λεπτά, η κατανάλωση τροφής – ιδιαίτερα τροφών πλούσιων σε ζάχαρη ή λιπαρά – ενεργοποιεί το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου και μας κάνει να αισθανόμαστε καλύτερα. Το πρόβλημα είναι ότι η ανακούφιση αυτή είναι προσωρινή.

Οι αγορές που καλύπτουν συναισθηματικά κενά

Η λεγόμενη ωνιομανία ή καταναγκαστική αγορά αναγνωρίζεται πλέον ως πραγματική ψυχολογική διαταραχή.

Δεν αφορά την αγάπη για τη μόδα ή τις αγορές, αλλά τη χρήση της κατανάλωσης ως τρόπου διαχείρισης συναισθημάτων. Η προσμονή μιας αγοράς και η στιγμή της απόκτησης ενός νέου αντικειμένου προσφέρουν μια σύντομη έκρηξη ευχαρίστησης, η οποία όμως συνήθως ακολουθείται από ενοχές ή απογοήτευση.

Το ατελείωτο scrolling

Ίσως η πιο διαδεδομένη σύγχρονη μορφή εξάρτησης είναι η υπερβολική χρήση κινητών τηλεφώνων και κοινωνικών δικτύων.

Κάθε ειδοποίηση, κάθε νέο βίντεο και κάθε like προσφέρει στον εγκέφαλο μια μικρή δόση ντοπαμίνης, της ουσίας που συνδέεται με την αίσθηση ανταμοιβής.

Έτσι δημιουργείται ένας κύκλος που μας ωθεί να επιστρέφουμε ξανά και ξανά στην οθόνη, ακόμη και όταν γνωρίζουμε ότι δεν μας προσφέρει ουσιαστική ικανοποίηση.

Η ανάγκη πίσω από τη συμπεριφορά

Παρά τις διαφορές τους, αυτές οι συμπεριφορές φαίνεται να εξυπηρετούν την ίδια ανθρώπινη ανάγκη: την αναζήτηση ψυχικής ηρεμίας.

Σε μια εποχή έντονων απαιτήσεων, αβεβαιότητας και συνεχούς διέγερσης, πολλοί άνθρωποι αναζητούν γρήγορους τρόπους για να μειώσουν το άγχος ή να αποφύγουν δυσάρεστα συναισθήματα.

Το φαγητό, οι αγορές και οι οθόνες λειτουργούν σαν ένα προσωρινό «αναισθητικό». Προσφέρουν στιγμιαία ανακούφιση, χωρίς όμως να αντιμετωπίζουν την πραγματική αιτία της δυσφορίας.

Πότε πρέπει να μας ανησυχήσει;

Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι το πρόβλημα δεν είναι η περιστασιακή υπερβολή.

Η ανησυχία ξεκινά όταν μια συμπεριφορά:

επαναλαμβάνεται συστηματικά,
γίνεται δύσκολο να ελεγχθεί,
επηρεάζει τις σχέσεις ή την εργασία,
προκαλεί ενοχές ή ντροπή,
χρησιμοποιείται ως μοναδικός τρόπος διαχείρισης συναισθημάτων.

Η ψυχική ηρεμία δεν βρίσκεται στο καλάθι αγορών

Οι ψυχολόγοι τονίζουν ότι η ουσιαστική ανακούφιση έρχεται όταν αναγνωρίζουμε τι πραγματικά μας πιέζει και βρίσκουμε πιο υγιείς τρόπους να το διαχειριστούμε.

Η άσκηση, η δημιουργικότητα, οι ανθρώπινες σχέσεις, η ξεκούραση, η ψυχοθεραπεία και η συνειδητή φροντίδα του εαυτού μας δεν προσφέρουν την άμεση ευχαρίστηση ενός scroll ή μιας αγοράς. Προσφέρουν όμως κάτι πολύ πιο πολύτιμο: σταθερή ψυχική ισορροπία.