Η Νάντια Μαργαρίτη στο Infowoman: «Δεν για όλες της γυναίκες οι πόρτες ανοιχτές και τα σκυλιά δεμένα»

Η ομάδα Νοσταλγία εκκινεί το 2024 με μια βουτιά στο πληθωρικό σύμπαν της Ελένης Σικελιανός, της αμερικανίδας ποιήτριας (και δισέγγονης του Άγγελου Σικελιανού

Στο «Εσύ, η ζωώδης μηχανή», η Σικελιανός γράφει την ιστορία της γιαγιάς της, της Χρυσής Ελληνίδας, της Ελένης Παπαμάρκου, που παντρεύτηκε πέντε φορές, έκανε τρία παιδιά, ήταν χορεύτρια μπουρλέσκ με το ψευδώνυμο Μελένα, Το Κορίτσι Λεοπάρδαλη, αλλά και «η πιο σκληροτράχηλη γυναίκα που έφαγε σίδερο και μάσησε ατσάλι επί προσώπου γης». Η ιστορία αυτή περικλείει μορφινομανείς και ηρωινομανείς, πρόσφυγες, ρεμπέτες, αριστοκράτες από το Ιόνιο, Εβραίους από τη Λιθουανία, μουσικούς, γκαρσόνες, έναν ζωγράφο, αρκετούς ποιητές, διακινητές οπίου και έναν νάνο (τον έναν από τους πέντε συζύγους της Ελένης).

Ένας εξαμελής θίασος στη σκηνή ενορχηστρώνει τη βραδιά αλλάζοντας πρόσωπα: μεταμορφώσεις μέσα σε μια συνθέτη σκηνική εγκατάσταση που παντρεύει την παράδοση με την ψηφιακή τεχνολογία, ξεδιπλώνοντας μια πολυεπίπεδη αφήγηση μέσα σε έναν κόσμο ψυχεδελικό, έναν τόπο όπου οι πρόγονοί μας αποκτούν τρισδιάστατη υφή και μας αποκαλύπτουν τις πιο απρόσμενές τους σκέψεις.

Με αφορμή την παράσταση η Νάντια Μαργαρίτη ξεδιπλώνει στο Infowoman.gr πτυχές του ρόλου της, αποκαλύπτει το σύμπαν της Ελένης Παπαμάρκου, το πόσο ζωώδεις μηχανές είμαστε οι άνθρωποι, αλλά και στέλνει ένα δυνατό μήνυμα για όλες τις γυναίκες.

Πρωταγωνιστείς στην παράσταση «Εσύ, η ζωώδης μηχανή». Μιλησέ μας λίγο για τον ρόλο σου

Η ιστορία μας είναι πραγματική και αφορά τη ζωή της Ελένης Παπαμάρκου, μιας χορεύτριας μπουρλέσκ που έζησε στα μέσα του προηγούμενου αιώνα στις Ηνωμένες Πολιτείες και που έφερε το προσωνύμιο «Μελένα, η Γυναίκα Λεοπάρδαλη», χάρη σε ένα χορευτικό νούμερο που είχε στήσει για τα νάιτκλαμπ στα οποία έκανε περιοδεία.

Η Μελένα κρατάει από σκούφια μάλλον σμυρνέικη, χωρίς να υπάρχουν αρχεία που να επιβεβαιώνουν θετικά την καταγωγή του πατέρα της, του μετανάστη ρεμπέτη Γιάννη Παπαμάρκου. Από οικογένεια κατακερματισμένη -αφού, όπως συνέβαινε συχνά τότε, τα πολυάριθμα παιδιά που γεννήθηκαν από τον Παπαμάρκο και τη σύζυγό του Μπέρθα κατέληξαν είτε νεκρά είτε σε ορφανοτροφεία- η Μελένα επιβιώνει, μεγαλώνει και κληρονομεί από τον πατέρα της τη σχέση της με τη μουσική, το χορό και τη νύχτα. Ζει τη μισή ενήλικη ζωή της μπροστά από τα μάτια ανδρών, χορεύοντας για κείνους τους προκλητικούς χορούς της και φανερώνοντας -σε όσους πλήρωναν- τα κρυφά μέρη του σώματός της, αλλά και δίπλα σε άνδρες, παίρνοντας πέντε συζύγους που θα καταλήξουν σε πέντε διαζύγια. Γεννάει τρεις κόρες από τον πρώτο της σύζυγο και ύστερα κανένα άλλο παιδί. Ξανά και ξανά ερωτεύτηκε, κακοποιήθηκε και κακοποίησε, δεσμεύτηκε και απελευθερώθηκε. Το δεύτερο μισό της ζωής της, εγκαταλείπει το κοστούμι της λεοπάρδαλης, τις πόλεις και τη νύχτα, στήνει ένα τροχόσπιτο στην έρημο Μοχάβι της Καλιφόρνια, αγοράζει ένα παλιό βενζινάδικο και πουλάει βενζίνη, περίεργα πετρώματα της αμερικανικής ερήμου και ταριχευμένους σκορπιούς σε πλεξιγκλάς –τους ταριχεύει η ίδια. Πίνει πολύ και καπνίζει πολύ ως το τέλος.

Αυτή τη μορφή, την τόσο αντισυμβατική για τα δεδομένα της εποχής της –ακόμα και σήμερα νομίζω θα την κοιτούσαν με μισό μάτι- ζωντανεύουμε επί σκηνής, προσπαθώντας να φανταστούμε πώς είναι να ζει μια γυναίκα με τους απρόβλεπτους ελιγμούς, την αγριάδα, την ταχύτητα και τη δύναμη ενός αιλουροειδούς σε έναν κόσμο που μοιάζει με άγριο τοπίο.

Η Σικελιανός επιστρατεύει διαφορετικά αφηγηματικά είδη για να πει την ιστορία, πεζή γραμμική αφήγηση, ποίημα, λεύκωμα, κολλάζ φωτογραφιών αρχείου, συνέντευξη μελών της οικογένειας. Στη σκηνική μεταφορά του έργου της τηρούμε αυτό το πολυμορφικό ύφος, για να συνθέσουμε από τις περισσότερες δυνατές πλευρές το παζλ εκείνο που είναι –κατά τα λεγόμενα της εγγονής της- «η πιο ανθεκτική, η πιο σκληροτράχηλη γυναίκα που μάσησε σίδερο κι έφαγε ατσάλι επί προσώπου γης: η Μελένα, το κορίτσι λεοπάρδαλη»

Τι σε συγκινεί σε αυτό το έργο;

Το έργο έπεσε στα χέρια μου περίπου ενάμιση χρόνο πριν και από τότε και με αφορμή την παράστασή μας το διαβάζω ανελλιπώς. Είναι ένα έργο που πάλλεται σε περιεχόμενο αλλά και σε μορφή. Ακόμα μου αποκαλύπτεται. Υπάρχει κάθε φορά ένα διαφορετικό σημείο, ένα διαφορετικό θέμα, μια σκηνή που αναδύεται για πρώτη φορά και που πριν δεν είχα φανταστεί σε όλη της την έκταση ή σε όλη της την ένταση ή σε όλη της την ωμή αλήθεια. Ο τρόπος που η Σικελιανός αντιμετωπίζει τη σκέψη και τον λόγο είναι παραπάνω από συγκινητικός, είναι φρέσκος, είναι τολμηρός, εκμυστηρεύεται περιστατικά, συνειρμούς, σχέσεις ανθρώπων που υπήρξαν στη ζωή της και κάποιοι ζουν ακόμα, εκτίθεται, δεν κρατάει τα προσχήματα, ξετινάζει τη γλώσσα εκτείνοντάς τη προς όλες της τις δυνατότητες, λυρικές και χυδαίες και παραμυθητικές και αναλυτικές. Η λογοτεχνική αυτή πράξη αποκαλύπτεται ως μια γενναία προσπάθεια λύτρωσης από τα διαγενεακά τραύματα, μια προσπάθεια να τερματίσει –σε ελεύθερη απόδοση των λεγομένων της ίδιας της Σικελιανός- τον κύκλο της βίας και να τον μετατρέψει σε κατανόηση και συγχώρεση.

Σε επίπεδο περιεχομένου, με φόντο όλη τη συζήτηση που έχει επιτέλους ξαναπροκύψει για τη θέση της γυναίκας και των θηλυκοτήτων στο σύγχρονο κόσμο, το έργο ανοίγει τα βιογραφικά όριά του και παίρνει κοινωνική, υπαρξιακή, φιλοσοφική και με αυτές τις έννοιες εν τέλει πολιτική προέκταση. Το γενεαλογικό δέντρο της Σικελιανός μάς προσφέρεται ως αφορμή για ευρύτερη διερώτηση. Τι σημαίνει να κάνει μια γυναίκα ένα αντισυμβατικό επάγγελμα που «κουνάει» τα όρια της ηθικής και την προκαλεί κλείνοντάς της πονηρά το μάτι- η Μελένα χόρευε ένα είδος πρώιμου στριπτίζ και οι κόρες της, όταν τις ρωτούσαν τα άλλα παιδιά τι δουλειά έκανε η μαμά τους, απαντούσαν γενικόλογα και με κάποια ντροπή πως χόρευε οριεντάλ. Τι κοινωνικό κόστος έχει το να μην τηρείς αυτό που οι άλλοι περιμένουν από σένα και το οποίο είναι πολλές φορές έμφυλα καθορισμένο. Τι σημαίνει να παντρεύεσαι και να χωρίζεις πέντε φορές, να ανοίγεις πέντε διαφορετικά σπιτικά, εστίες, και να τις κλείνεις πάλι, η Μελένα άραγε το έκανε για να δώσει στις κόρες της ταυτότητα και ασφάλεια, χρειαζόταν η ίδια την ασφάλεια ενός άνδρα δίπλα της ή με ένα πιο μύχιο ένστικτο ερωτευόταν, έσπαγε τα μούτρα της και πάλι ξαναριχνόταν στη μάχη; Τι σημαίνει γυναίκα να γεννά γυναίκες και να τις αναθρέφει, η σχέση μητέρας κόρης και πάλι μητέρας και πάλι κόρης, η οποία πολλαπλασιάζεται στο συνεχές του χρόνου, το ερώτημα που προκύπτει του κατά πόσο σωσίες των μητέρων μας είμαστε και πόσοι παραμορφωτικοί καθρέφτες μπαίνουν άραγε ενδιάμεσα από γενιά σε γενιά. Όλα αυτά είναι θέματα που προσωπικά με απασχολούν, ανακινούν για μένα το μεγάλο θέμα της ταυτότητας, ποια είμαι, από πού κρατάω, τι μπορώ να επηρεάσω με τις επιλογές μου και τι είναι αναπόδραστο βίωμα και γονίδιο που με σφραγίζει.

Η Ελένη Παπαμάρκου ήταν πολύ μπροστά από την εποχή της. Θεωρείς, ότι σήμερα μία γυναίκα αντίστοιχης δυναμικότητας θα ήταν πιο εύκολο να πετύχει όσα εκείνη;

Νομίζω πως οι άνθρωποι που με το πέρασμα του χρόνου και με το βιογραφικό φακό πια πάνω στη ζωή τους χαρακτηρίζονται «μπροστά από την εποχή τους», όταν ζούσαν οι ίδιοι τη ζωή τους μάλλον υπέφεραν όπως όλοι οι υπόλοιποι, με αυτή την όχι πάντα συνειδητή αγωνία να επιβιώσουν, να κάνουν σωστές επιλογές.

Αυτή η αγωνία κατέβαλλε και καταβάλλει ακόμα περισσότερο μια γυναίκα, όταν πρέπει να επενδύσει διπλή και τριπλή ενέργεια για να γίνει ορατή και διάγει τη ζωή που θέλει. Έτσι και η Μελένα, θεωρώ πως ήταν μια περίπτωση ανθρώπου που έζησε αναγκαστικά ως αγρίμι. Με αυτή την έννοια, δε μπορούμε να μιλάμε ακριβώς για πράγματα που πέτυχε, γιατί στην πραγματικότητα ήταν τέτοιες οι κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες μέσα στις οποίες μεγάλωσε που την έβαζαν σε διαρκή προσπάθεια επιβίωσης και από αυτή την προσπάθεια προέκυπταν αντισυμβατικές επιλογές και πράξεις. Ήταν από παιδί πλανόδια χορεύτρια με τους γονείς της. Αποκόπηκε νωρίς, έκανε τη δική της πορεία από νωρίς, κανόνιζε τις αμοιβές της στα club, κάποια στιγμή άνοιξε δική της σχολή χορού, κατέληξε να τα αφήσει όλα πίσω της και να αγοράσει μόνη της ένα βενζινάδικο στην έρημο ζώντας πια σε ένα τροχόσπιτο, και όλα αυτά από ανάγκη επιβίωσης σε έναν κόσμο με πολύ ισχυρή αρσενική ταυτότητα. Γνώρισε από νωρίς τους άνδρες σε όλες τους τις εκδοχές, εργοδότες, θαυμαστές, πελάτες, ερωτικούς συντρόφους, συζύγους, φίλους, συνεργάτες. Ο δυναμισμός της έγκειται όχι τόσο στο ότι δεν έπεσε θύμα εκμετάλλευσης ή κακοποίησης διαφόρων μορφών –σεξουαλικής, σωματικής, κοινωνικής, λεκτικής, ψυχολογικής– διότι αναπόφευκτα αυτό συνέβη ξανά και ξανά, αλλά στο ότι, είτε από ιδιοσυγκρασία είτε από γονίδια, δε χωρούσε σε ΄΄στενά παπούτσια΄΄. Αργά ή γρήγορα τιναζόταν και ελισσόταν, φεύγοντας και αλλάζοντας τις συνθήκες της ζωής της –όχι πάντα χωρίς θύματα, όπως στην περίπτωση των παιδιών της που υφίσταντο τις συνέπειες και πολλές φορές μια επόμενη κακή επιλογή.

Αυτό που θέλω να πω είναι πως δε θέλουμε έναν κόσμο στον οποίο μια γυναίκα αναγκαστικά θα γίνεται δυναμική, από αντίδραση στην επαναλαμβανόμενη βία, που αναγκαστικά θα γίνεται αγρίμι για να προστατευτεί, όπως τα ζώα όταν αντιδρούν στην επίθεση και στο φόβο. Γιατί τέτοια ήταν η περίπτωση της Μελένας, της Γυναίκας Λεοπάρδαλης. Αν βάλουμε σε αυτό το μίγμα και το ταξικό ζήτημα, τη χαμηλή οικονομική στάθμη, την καταγωγή της από ανθρώπους που μετανάστευσαν από μια Ευρώπη που φλεγόταν σε μια Αμερική του μεσοπολέμου και του οικονομικού κραχ, τη ζωή της ανάμεσα στους ανθρώπους του περιθωρίου, τους καλλιτέχνες της νύχτας, τους απατεώνες, τις περιοδείες της σε μια «έσχατη Αμερική», όπως τη χαρακτηρίζει η Σικελιανός, τότε γίνεται ακόμα πιο ξεκάθαρο πως η πορεία της ήταν κοινωνικά προδιαγεγραμμένη. Τότε ο δυναμισμός παίρνει τα σωστά του χρώματα, τα χρώματα του πολέμου, μπαίνει σε μια πιο σφαιρική προοπτική, από την οποία δεν ξεπροβάλλει ένα άτομο ως αξιοθαύμαστο –όχι ότι δεν είναι!- επειδή κατάφερε να επιβιώσει ενάντια στις πιθανότητες αλλά συνολικά η παθογένεια των συστημάτων εκείνων που οδηγούν τα άτομα να τρέχουν πανικόβλητα.

Αφανείς ιστορίες σαν της Μελένας έχουν υπάρξει και θα υπάρξουν αμέτρητες. Ναι τα πράγματα έχουν βελτιωθεί για τη γυναίκα συγκριτικά με την εποχή κατά την οποία έζησε η Ελένη Παπαμάρκου, αλλά όχι σε όλον τον κόσμο, όχι σε όλες τις κοινωνικές τάξεις, όχι σε όλα τα επαγγέλματα, δεν είναι όλες οι πόρτες ανοιχτές και τα σκυλιά δεμένα που λέμε, και αυτό δεν είναι ζήτημα ατομικών χαρακτηριστικών, θέλησης, ιδιοσυγκρασίας, δυναμισμού της κάθε μιας από εμάς, δε θα έπρεπε να είναι, είναι ζήτημα κοινωνικής αναδιαμόρφωσης. Μένουν πολλά χιλιόμετρα να διανυθούν, αλλά αναντίρρητα έχουν γίνει και γίνονται βήματα.

Είμαστε οι άνθρωποι ζωώδεις μηχανές;

Αναπνέουμε και κινούμαστε όπως όλα τα υπόλοιπα θηλαστικά, πεινάμε και τρεφόμαστε όπως αυτά, αναπαραγόμαστε όπως αυτά, γεννάμε όπως αυτά, κάνουμε φίλους και εχθρούς όπως αυτά. Κοιμόμαστε για να ξεκουραστούμε και να αναπτυχθούμε και κατά κανόνα υπάρχουμε σε σύνολα, σε αγέλες, όπως αυτά.

Χωρίς αμφιβολία οι μηχανισμοί λειτουργίας και συμπεριφοράς μας είναι στη βάση τους όπως των υπολοίπων ζώων. Στην περίπτωση του ανθρώπου οι μηχανισμοί αυτοί είναι ελεγχόμενοι από αιώνες έλλογης σκέψης, ό,τι αποτελεί τον λεγόμενο «πολιτισμό». Εξού και η συγγένειά μας με το υπόλοιπο ζωικό βασίλειο φανερώνεται όχι όταν πίνουμε ένα φλιτζάνι τσάι με λίγη ζάχαρη και μια φέτα λεμόνι συζητώντας ψύχραιμα για τις νέες τάσεις στο θέατρο -σε αυτή τη συνθήκη είμαστε αρκετά καμουφλαρισμένοι- αλλά όταν ο καθένας μας έρχεται αντιμέτωπος με τα βασικά ένστικτά του, την ανάγκη για τροφή, για σεξουαλική επαφή, για προστασία δική του και των αγαπημένων του, για βασική ασφάλεια, τότε τα αντανακλαστικά και οι λειτουργίες μας είναι κοινές με των ζώων.

Ο λόγος έχει κάνει τον άνθρωπο ικανό για τις ανώτερες των σκέψεων και των πράξεων, αυτό το περίτεχνο πολυμήχανο γεμάτο περιέργεια ον που θέλει συνέχεια να γνωρίζει τον κόσμο. Αυτό όμως δε μας εξαιρεί εντελώς από το βασίλειο των ζώων. Ο πυρήνας μας έχει τρίχες, αίμα, νεύρα και μυς που πάλλονται και ο πρώτος μας ήχος ήταν ένα φωνήεν, κάτι μεταξύ ε και α, κάτι άναρθρο. «Κανένα σύμφωνο, μόνο φωνήεντα» γράφει η Σικελιανός και νομίζω αυτήν ακριβώς την καταγωγή μας υπενθυμίζει. Η ενσυναίσθηση είναι για μένα αυτό που μπορεί να μας απογειώσει.

Ως ηθοποιός, αλλά και ως άνθρωπος ποια είναι η πηγή της δύναμής σου;

Οι άνθρωποι, η οικογένεια που δεν επέλεξα, η οικογένεια που έχω επιλέξει, κοινώς οι φίλες και οι φίλοι μου, ή όσοι μπαίνουν στη ζωή μου και κάτι μαθαίνω από αυτούς, κάπως με εκπλήσσουν. Οι Αύγουστοι μακριά από την Αθήνα. Μια σοκολάτα τα απογεύματα. Βραδιές στη γύρα με φίλους. Το να ενθουσιάζομαι με ένα βιβλίο, μια ταινία, μια παράσταση, να ζηλεύω, να θέλω να το κάνω κ εγώ. Ο έρωτας. Ένας καλός λόγος από κάποιον που θαυμάζω. Μια ειλικρινής αντιπαράθεση που θα μας πάει παρακάτω. Το να με φροντίζουν και να με αφήνουν να δώσω φροντίδα κ εγώ. Αυτά. Τα βασικά.

Τα επόμενα επαγγελματικά σου βήματα;

Υπάρχει ένα φλερτ με την ιδέα της συγγραφής ή της σκηνοθεσίας. Είναι δυο πράγματα που βρίσκω εντελώς τρομακτικά και μεγαλώνοντας σα να θέλω να τα πλησιάσω. Θα δούμε.

Θα θέλαμε και ένα μήνυμα για όλες τις γυναίκες

Να αγαπήσουμε η μία την άλλη γιατί δεν πάμε πουθενά αλλιώς. Να παραδεχόμαστε και να διεκδικούμε ό,τι μας παθιάζει. Να μορφωνόμαστε συνεχώς γιατί η γνώση είναι δύναμη. Να μένουμε ανεπηρέαστες το δυνατόν περισσότερο από τα στερεότυπα, να θεωρούμε ότι όλες οι δυνατότητες είναι ανοιχτές. Να διεκδικούμε τη φροντίδα, να αναγνωρίζουμε την υποτίμηση, να έχουμε το θάρρος της γνώμης μας.  Αυτά. Τα βασικά.

Info

Ημέρες & ώρες παραστάσεων: Παρασκευή & Σάββατο στις 21:00 και Κυριακή στις 20:00

Τιμές εισιτηρίων

Γενική Είσοδος: 15€

Μειωμένο: 10€

Ατέλεια: 8€

Διάρκεια παράστασης  90 λεπτά

Προπώληση εισιτηρίων: MORE.COM

RABBITHOLE

Γερμανικού 20, Μεταξουργείο, Αθήνα