Ποιος είπε πως οι Κούρδοι μόνο πολεμούν και δε γράφουν ποίηση;

Είναι πολλά αυτά που δεν γνωρίζουμε για τον πολιτισμό των Κούρδων. Κυριαρχεί η αντίληψη ότι αυτός ο λαός μόνο πολεμά και αντιστέκεται, πως διεκδικεί από τους κατακτητές την πατρίδα του και ζητά την αυτοδιάθεσή του. Έτσι είναι, αλλά δεν είναι μόνο αυτό.

Οι Κούρδοι έχουν πλούσια παράδοση και ακόμη πιο πλούσια γλώσσα, γι’ αυτό και από νωρίς ανέπτυξαν την τέχνη του λόγου. Ήδη από τον 11ο αιώνα σπουδαίοι Κούρδοι ποιητές-ραψωδοί με απαράμιλλο λυρισμό αφηγήθηκαν την ιστορία του σκληροτράχηλου και περήφανου αυτού λαού, ύμνησαν τον έρωτα και τη φύση, την ανδρεία και το θάρρος και με ανυπέρβλητο ελεγειακό τρόπο τη λύπη και το πένθος του.

Παρά τις διώξεις και τις απαγορεύσεις που έχουν επιβληθεί στην κουρδική γλώσσα, παρά τις λυσσαλέες προσπάθειες αφανισμού του κουρδικού στοιχείου, οι Κούρδοι ανασαίνουν και γράφουν ποίηση, δικαιώνοντας τον πιο ωραίο ορισμό που έχει δοθεί γι’ αυτήν από τον Σεφέρη: «Η ποίηση έχει τις ρίζες της στην ανθρώπινη ανάσα».

O Τζεμίλ Τουράν συγκέντρωσε τους σύγχρονους Κούρδους ποιητές και δημιούργησε μία μικρή Ανθολογία που ξαφνιάζει. Άλλοι πεσμεργκά κι άλλοι αυτοεξόριστοι, την παράδοσή τους ακολουθούν που γίνεται τραγούδι καθώς σμίγει με το όραμα, τον λυγμό, την ανάμνηση, την αγάπη, τη ζωή. «Σκέψεις που αναπνέουν και λέξεις που καίνε», καθώς έλεγε ο Πόε.

Όπως λέει ο Κούρδος ποιητής Φερχάντ Σακελί (Ferhad Shakely): «Υπάρχει ένας ισχυρός σύνδεσμος ανάμεσα στην κατάσταση της ποίησης και στις πολιτικές συνθήκες σε κάθε δεδομένη στιγμή. Ακολουθώντας την ιστορία του κουρδικού λαού, τις περιόδους της κάμψης και της διεύρυνσης, βλέπουμε να σχηματίζεται μια ενδιαφέρουσα εικόνα της θέσης και της κατάστασης της λογοτεχνίας στην κοινωνία. Και παρ’ όλο που η σχέση ανάμεσα στη λογοτεχνία και την πολιτική κατάσταση είναι πολύπλοκη και πολύπλευρη, είναι γεγονός πως σε περιόδους σχετικής ελευθερίας και οικονομικής άνθησης, ανθεί και η λογοτεχνική ζωή…»

Τα ποιήματα που παρουσιάζονται εδώ τα χαρακτηρίζει η αγάπη για το Κουρδιστάν και για το φυσικό περιβάλλον των βουνών, για τις πεδιάδες, τους ποταμούς, τα λουλούδια, τον ήλιο, τη σελήνη και τ’ αστέρια, ο θαυμασμός και η λατρεία για τους Κούρδους μαχητές της ελευθερίας, που είναι γνωστοί είτε ως αντάρτες είτε ως πεσμεργκά («αυτοί που αντικρίζουν τον θάνατο»), όπως φαίνεται στο ποίημα του Ραφίκ Σαμπίρ (Rafîq Sabir‎) «Ο δρόμος του όπλου ». Δεν λείπει όμως από αυτά η αγάπη των αντρών ποιητών για τις γυναίκες, το βάσανο του έρωτα χωρίς ανταπόδοση, η τραγική μοναξιά της εξορίας και ο βασανιστικός πόθος των ποιητών να ξαναδούν το Κουρδιστάν. Αφθονούν οι εικόνες της οργής για την απώλεια, την καταστροφή και τη σκληρότητα, που υπάρχουν σε κάθε πόλεμο, αλλά και εικόνες περηφάνιας και τιμής για τον αγώνα που γίνεται για την υπεράσπιση της πατρίδας και του λαού -όπως διαγράφεται ανάγλυφα στο ποίημα του Αντάρ Ζιγιάν (Adar Jiyan) «Ταξιδεύω». Είναι επίσης φανερός ο δύσκολος αγώνας της γυναίκας του Κουρδιστάν για μεγαλύτερη ανεξαρτησία και ελευθερία μέσα σε μια παραδοσιακά πατριαρχική κοινωνία – πρόκειται για την ισότητα που κατακτούν οι γυναίκες πολεμώντας για ένα ελεύθερο Κουρδιστάν πλάι-πλάι με τους άντρες, τόσο στην εξορία όσο και στα χωριά, στις πόλεις, αλλά και στα βουνά, όπως γίνεται φανερό στο τελευταίο ποίημα αυτής της ανθολογίας.

Την υποστήριξη των γυναικών στον αγώνα τους οι Κούρδοι ποιητές δεν την κάνουν μόνο ποίημα, είναι και η καθημερινή τους σκέψη που βγαίνει σε όλα τους τα γραπτά. Για παράδειγμα, ο Αχμέντ Αρίφ πρώτος έσπευσε με ένα συγκλονιστικό γράμμακραυγή, που κατ’ εξαίρεση περιλαμβάνεται σε τούτη εδώ την Ανθολογία, να υποστηρίξει την καταδικασμένη σε θάνατο Τζεμιλέ Μπουχαϊράν και μάλιστα θρηνώντας για τα νιάτα της να εύχεται να ήταν εκείνος στη θέση της.

Είναι μια ποίηση που απλώνει τη ματιά της όμως και πέρα, μακριά από τον κουρδικό αγώνα και αγκαλιάζει όλους τους επαναστατημένους ανθρώπους, όπου γης. Δεν ομφαλοσκοπεί. Αγαπάει, συμπαραστέκεται και εγκαρδιώνει. Το ποίημα του Τζιγερχούν, περνάει πάνω από βουνά και θάλασσες για να φτάσει κοντά στον μαύρο «επαναστάτη καλλιτέχνη» Πολ Ρόμπσον, για να του δώσει μήνυμα κοινού αγώνα όλων των φτωχών, καταπιεσμένων και καταφρονεμένων ανθρώπων, πέρα από χρώμα δέρματος, θρησκείες και εθνικότητες.

Αλλά αυτό που πρέπει να θυμόμαστε είναι οι δεσμεύσεις και οι περιορισμοί μέσα στους οποίους οι Κούρδοι ποιητές, συγγραφείς και συνθέτες βρίσκουν έκφραση για τις ιδέες και τα αισθήματά τους.

Στην Τουρκία (Βόρειο Κουρδιστάν), αν και η κουρδική γλώσσα δεν είναι πια παράνομη στον προφορικό λόγο, επιβάλλονται σοβαροί περιορισμοί στη χρήση της. Κάθε κουρδικό πατριωτικό, πολιτικό ή εθνικό αίσθημα απαγορεύεται στον λόγο, στη συγγραφή, στο τραγούδι και στις εκπομπές. Τα βιβλία, τα περιοδικά, οι κασέτες και οι ταινίες υπόκεινται σε αυστηρότατη λογοκρισία από την τουρκική κυβέρνηση που αρνείται να αναγνωρίσει τη σαφή, ανεξάρτητη εθνική ταυτότητα των Κούρδων που ζουν στα τωρινά της σύνορα. Οι Κούρδοι, εκτός των συνόρων της, αναφέρονται κατ’ ευφημισμόν ως υπήκοοι της χώρας που κυβερνιέται από την πλειοψηφία, δηλαδή ως Ιρακινοί, ως Ιρανοί πολίτες, ως Τούρκοι που μιλούν κουρδικά. Από τα μέσα της πρώτης δεκαετίας του 21ου αιώνα, έχουν γίνει κάποια βήματα αναγνώρισης των δικαιωμάτων των Κούρδων πολιτών και τους έχουν δοθεί κάποιες μικρές οάσεις ελευθερίας, όπως τηλεοπτικοί σταθμοί ή εφημερίδες, εντούτοις όλα είναι υπό έλεγχο για την τήρηση του μέτρου. Ο δρόμος για την πραγματική αυτοδιάθεση του κουρδικού λαού στην Τουρκία είναι μακρύς, δύσκολος και γεμάτος εμπόδια…

Στο Ιράκ (Νότιο Κουρδιστάν), αν και η κουρδική γλώσσα δεν έχει υποστεί πολιτική τέτοιας εκμηδένισης από τις διάφορες κυβερνήσεις, τα καθεστώτα που διαδέχονταν το ένα το άλλο προσπαθούσαν ανέκαθεν να περιορίσουν τους κουρδικούς πόθους και να καταστείλουν την κουρδική «αυτονομία» στην πράξη, αν και όχι κατ’ όνομα. Οι Κούρδοι υπέστησαν μια εκστρατεία γενοκτονίας από το κόμμα Μπαάθ που πήρε την εξουσία το 1963. Αν και ακολούθησε μία σύντομη περίοδος σχετικής ελευθερίας, που στη διάρκειά της άνθησαν η μουσική και η ποίηση στο Ιράκ, η κατάρρευση του κουρδικού κινήματος το 1975 οδήγησε πολλούς Κούρδους διανοούμενους στην ασφάλεια του εξωτερικού. Οι πλέον αφοσιωμένοι από τους συγγραφείς, τραγουδιστές και ποιητές συνέχισαν τη δημιουργική ζωή τους και στις χώρες της εξορίας τους, αλλά αυτές οι συνθέσεις αναπόφευκτα πια αντανακλούν τον τεράστιο πόθο των δημιουργών τους να επιστρέψουν στην πατρίδα τους: σε μια πατρίδα που θα είναι χώρα ειρήνης, όχι μαχών και καταστροφής. Με τη δημιουργία της ανεξάρτητης ομοσπονδιακής Δημοκρατίας του Κουρδιστάν στο Βόρειο Ιράκ έχουν αρχίσει τα πρώτα δειλά βήματα επιστροφής των αυτοεξόριστων Κούρδων. Ένας από τους σπουδαιότερους ποιητές που βρήκαν τον δρόμο της επιστροφής ήταν ο Σέρκο Μπεκάς (Şêrko Bêkes), που έδωσε νέα πνοή στη σύγχρονη κουρδική ποίηση. Θέλησε να αφήσει πίσω την ηρωική γραφή και να εστιάσει σε έννοιες και οράματα μιας ελεύθερης κοινωνίας, να τραγουδήσει την καθημερινότητα της ομορφιάς και της ζωής ως καθαρής και αναζωογονημένης συνέχειας ενός σημαντικού πολιτισμού.

Στο Ιράν (Ανατολικό Κουρδιστάν), η κουρδική κουλτούρα -πεζός λόγος, ποίηση και μουσική- άνθησε στην περίοδο πριν από τους δύο παγκόσμιους πολέμους, καθώς και στη διάρκεια της σύντομης ακμής της Κουρδικής Δημοκρατίας του Μαχαμπάντ το 1946, όταν ο κουρδικός πόθος για αυτοδιάθεση γνώρισε μια σύντομη περίοδο πραγμάτωσης. Από την ισλαμική επανάσταση του 1979, όμως, η πολιτιστική έκφραση κάθε είδους έχει κατασταλεί στο Ιράν και το Κουρδικό Απελευθερωτικό Κίνημα στα βορειανατολικά της χώρας υπέστη πολλά χτυπήματα με τις διαδοχικές δολοφονίες των Κούρδων ηγετών. Το καθεστώς ανεχόταν κάποια είδη κουρδικής και περσικής μουσικής και ποίησης, εντούτοις τα αισθήματα που είχαν σχέση με το «παρόν» έπρεπε να παρουσιάζονται με στερεότυπες εικόνες.

Ο Τζεμίλ Τουράν αναφέρει χαρακτηριστικά: «Σε τούτη την ανθολογία δεν έχω συμπεριλάβει αξιόλογους και αγαπημένους ποιητές από το ανατολικό Κουρδιστάν, όπως τον Hemin, διότι το έργο τους ανήκει σε μια άλλη γενιά κλασικής κουρδικής ποίησης και δεν μπορεί να θεωρηθεί «σύγχρονη».

Αυτή η ανθολογία δεν μπορεί με κανένα τρόπο να θεωρηθεί πως εξαντλεί το αντικείμενό της. Στόχος της είναι μόνον να εισαγάγει τον αναγνώστη στην Κουρδική Ποίηση, ενώ αναγνωρίζει πως αναπόφευκτα ο μοναδικός ρυθμός και οι αποχρώσεις της γλώσσας έχουν σχεδόν καταργηθεί στη μετάφραση, αλλά οι αισθήσεις, τα αισθήματα και οι εικόνες πάλλονται ακόμη και μας καλούν να μπούμε στην αληθινή καρδιά του Κουρδιστάν».

Εκδόσεις Άλφα Ωμέγα

Ανθολογία Σύγχρονης Κουρδικής Ποίησης