Υπάρχουν δημιουργοί που χάραξαν μονοπάτια μέσω της τέχνης τους, που παρηγόρησαν, που χάιδεψαν. Η Ανιές Βαρντά υπήρξε μια τέτοια παρουσία: μια γαλήνια επαναστάτρια, μια πραγματική φεμινίστρια που κράτησε την κάμερα σαν φανάρι, φωτίζοντας όσα μπορεί να προσπερνάμε ελέω γοργών ρυθμών. Το σύμπαν της Βαρντά ήταν πάντοτε λίγο έξω από τον χρόνο, λίγο πιο ανθρώπινο, λίγο πιο γήινο. Κι αν η nouvelle vague υπήρξε ο μεγάλος κινηματογραφικός σεισμός της δεκαετίας του ’60, η Βαρντά ήταν το φως που ακτινοβολούσε στο επίκεντρο — ένα φως απαλό και θερμό, σαν την υφή των πέταλων ενός ηλιοτρόπιου.
Στις ταινίες της, οι ήρωες σπάνια πορεύονται με στόμφο. Οι γυναίκες της είναι σάρκα και οστά, επιθυμία και ευαισθησία, οργή και αγάπη. Είτε ακολουθούμε την Κλοέ των Πέντε μέχρι Επτά στην αγωνία μιας διάγνωσης είτε τη Βάγκαμποντ στη σκληρή, μονήρη διαδρομή της, η Βαρντά μας υπενθυμίζει ότι η κάμερα δεν είναι εργαλείο εξουσίας, αλλά συντροφιά. Ένα βλέμμα στοργικό που δεν κρίνει.
Η ίδια λάτρευε τα χρώματα. Την ένοιαζε η υφή των πραγμάτων. Έφτιαχνε κόσμους από ριγωτές κουρτίνες, από το κόκκινο των μαλλιών της, από το απρόβλεπτο χάδι του φωτός πάνω σε ένα πεζοδρόμιο, από το το κίτρινο χρώμα των φουστανιών. Ο ρεαλισμός της ήταν οργανικός και από μέσα τπυ ανάβλυζε ατόφια ποιητικότητα. Μας πώς τον κατάφερνε αυτόν τον συνδυασμό; Οι ταινίες της Βαρντά είναι, πραγματικά, ένα μωσαϊκό από συνηθισμένες στιγμές που ανασαίνουν και μυρίζουν γη, θάλασσα, καλοκαιρινό ρεύμα από ανοιχτό παράθυρο.
Η Βαρντά δεν ενδιαφερόταν να τιθασεύσει τη ζωή· την άφηνε να εισχωρήσει στην κάμερα όπως είναι. Για εκείνη, το ντοκιμαντέρ και η μυθοπλασία δεν ήταν αντίθετες όχθες αλλά δύο χέρια που αγγίζουν το ίδιο νερό.
Οι δουλειές της
Cléo de 5 à 7 (1962) — «Η Κλοέ από τις 5 ως τις 7»
Η Βαρντά συμπυκνώνει τον χρόνο σε μια δίωρη περιπλάνηση στο Παρίσι, καταγράφοντας την αγωνία μιας τραγουδίστριας που περιμένει τα αποτελέσματα βιοψίας. Ένα πορτρέτο γυναικείας ευθραυστότητας και δύναμης, όπου ο αληθινός πρωταγωνιστής είναι η μεταμόρφωση της Κλοέ από αντικείμενο θέασης, σε γυναίκα που βλέπει τον εαυτό της.
Le Bonheur (1965)
Με χρώματα που θυμίζουν ζωγραφική αφίσας και αισθητική καρτ-ποστάλ, η Βαρντά αποδομεί την αστική «ευτυχία». Ένα φαινομενικά ηλιόλουστο φιλμ, που κρύβει από κάτω ένα υπόγειο σχόλιο για τις σχέσεις, τη μονοτονία και την έμφυλη ανισότητα.
Lions Love (…and Lies) (1969)
Ένα παιχνίδι ανάμεσα στο πραγματικό και το φανταστικό, όπου οι ήρωες ζουν μέσα στη συγκαλυμμένη ουτοπία του ’60s Hollywood. Η Βαρντά σχολιάζει τη φήμη, την ελευθερία και τις πολιτικές ταραχές της εποχής με έναν τρόπο παιχνιδιάρικο, σχεδόν αυτοσχεδιαστικό.
Daguerreotypes (1976)
Ένα ντοκιμαντέρ-στοργικό πορτρέτο της γειτονιάς όπου ζούσε η ίδια. Μικρά μαγαζιά, καθημερινοί άνθρωποι, ιστορίες που μοιάζουν ασήμαντες αλλά, κάτω από το βλέμμα της Βαρντά, μετατρέπονται σε μικρές ωδές στη ζωή.
Sans toit ni loi (1985) — «Χωρίς Στέγη και Νόμο»
Η πιο σκληρή ταινία της: η ιστορία της Μόνας, μιας νεαρής περιπλανώμενης που πεθαίνει μόνη στον παγωμένο χειμώνα της Γαλλίας. Η Βαρντά συνθέτει την πορεία της από αποσπασματικές, συχνά αντιφατικές μαρτυρίες. Ένα αδυσώπητο, βαθιά ανθρωπιστικό πορτρέτο κοινωνικής αορατότητας.
Jane B. par Agnès V. (1988)
Ποιητικό, παιχνιδιάρικο, νοσταλγικό. Ένα υβρίδιο πορτρέτου για την Τζέιν Μπίρκιν, όπου η Βαρντά καταργεί για ακόμη μια φορά τα σύνορα μεταξύ κινηματογραφικής μυθοπλασίας και ντοκιμαντέρ. Η Μπίρκιν όπως δεν την έχουμε ξαναδεί ποτέ.
Kung-Fu Master! (1988)
Η Βαρντά εξερευνά την απαγορευμένη επιθυμία, την ωριμότητα και την αμηχανία του έρωτα, μέσα από την ιστορία μιας μεσήλικης γυναίκας που ερωτεύεται έναν έφηβο. Μια τολμηρή, λεπτοδουλεμένη κοινωνική εξομολόγηση.
Jacquot de Nantes (1991)
Μια από τις πιο τρυφερές δημιουργίες της: το βιογραφικό πορτρέτο του συζύγου της, Ζακ Ντεμί. Μια ερωτική επιστολή για την παιδική του ηλικία, την κινηματογραφική αγάπη του και το κοινό τους σύμπαν.
The Gleaners and I (2000)
Ένα ντοκιμαντέρ-σταθμός. Η Βαρντά ακολουθεί ανθρώπους που «συλλέγουν» το περίσσευμα — τροφή, αντικείμενα, στιγμές. Στρέφει την κάμερα και στον εαυτό της, εξερευνώντας τη φθορά του χρόνου με μια τρυφερότητα σχεδόν παιδική.
Les Plages d’Agnès (2008)
Η αυτοβιογραφία της, δοσμένη μέσα από τα τοπία που σημάδεψαν τη ζωή της: παραλίες, σπίτια, πλατείες, δρόμοι. Μια ποιητική ανασκόπηση της μνήμης, της τέχνης και των ανθρώπων που σημάδεψαν την πορεία της.
Faces Places (2017)
Μαζί με τον καλλιτέχνη JR, η Βαρντά οργώνει τη γαλλική ύπαιθρο και φωτογραφίζει τους ανθρώπους της. Ένα ντοκιμαντέρ γεμάτο ανθρωπιά, χιούμορ και βαθιά συγκίνηση — μια γλυκιά επιστολή αγάπης προς τους «αφανείς» της καθημερινότητας.
Varda by Agnès (2019)
Ο αποχαιρετισμός της. Ένα masterclass ζωής και κινηματογραφικής φιλοσοφίας, όπου η Βαρντά αναστοχάζεται τη δημιουργία της με καθαρότητα, σοφία και απαράμιλλη τρυφερότητα.
Το σύμπαν της Βαρντά παραμένει σήμερα όχι απλώς επίκαιρο, αλλά αναγκαίο να ιδωθεί, να παρακολουθηθεί, να εμπεδωθεί. Μικρό, πολύρωμο φάρμακο! Σε μια εποχή κορεσμού εικόνων, εκείνη μάς δίδαξε την τέχνη της προσοχής. Να κοιτάμε λίγο καλύτερα, λίγο βαθύτερα. Να απορούμε. Να αφήνουμε χώρο. Η κληρονομιά της είναι η μνήμη μιας δημιουργού που μιλούσε χαμηλά αλλά άγγιζε δυνατά. Και, φυσικά, μιας γυναίκας που δεν δίστασε να είναι ό,τι ακριβώς ήταν: περίεργη, παιχνιδιάρα, ευάλωτη, οραματίστρια.
Κι έτσι, κάθε φορά που βλέπουμε ένα πλάνο της, μοιάζει σαν να περνά δίπλα μας ένα μικρό ανοιξιάτικο αεράκι. Σαν να γυρνάει το κεφάλι ένα ηλιοτρόπιο προς τον ήλιο. Σαν να ανθίζει ξανά, μέσα στην εικόνα, το πιο απλό και φωτεινό πράγμα: η ίδια η ζωή, με όλα της τα ψεγάδια και τις ρωγμές.
*Οι περισσότερες ταινίες της Βαρντά είναι διαθέσιμες στο Cinobo.
Δείτε επίσης:
Το animation για την Frida Kahlo κυκλοφορεί στις κινηματογραφικές αίθουσες
Σχετικά Άρθρα
Google News