Ελλείψεις φαρμάκων. Ενα διαχρονικό πρόβλημα

Εδώ και μια δεκαετία περίπου, η Ελλάδα αντιμετωπίζει σοβαρές ελλείψεις σε φάρμακα πολλά από τα οποία είναι ευρέως χρησιμοποιούμενα ή απαραίτητα για την εύρυθμη λειτουγία των νοσοκομείων. Ιδιαίτερα μετά το 2024 η κατάσταση φαίνεται να επιδεινώνεται και να επηρεάζει άμεσα την υγεία των πολιτών και τη λειτουργία του συστήματος υγείας.

Από τον Δημήτρη Φιλίππου

Αν. Καθηγητής Ιατρικής Σχολής, ΕΚΠΑ

Γεν. Χειρουργός

Πρώην Πρόεδρος ΕΟΦ

Σύμφωνα με τα ανεπίσημα ανακοινωμένα στοιχεία του Εθνικού Οργανισμού Φαρμάκων (ΕΟΦ), τον Οκτώβριο του 2024 καταγράφηκαν 278 φάρμακα σε περιορισμένη διαθεσιμότητα, εκ των οποίων 42 ήταν νοσοκομειακά ενώ ένα ήταν εμβόλιο. Τον Ιούλιο του 2024 η κατάσταση παρουσίασε μικρή βελτίωση και ο αριθμός των φαρμάκων με περιορισμένη διαθεσιμότητα ήταν 217, με 46 σκευάσματα να εισάγονται μέσω του Ινστιτούτου Φαρμακευτικής Έρευνας και Τεχνολογίας (ΙΦΕΤ).

Οι ελλείψεις συχνα μπορεί να αφορούν βασικά φάρμακα, όπως αντιβιοτικά (π.χ. αμοξικιλλίνη), εισπνεόμενα για το άσθμα (π.χ. σαλβουταμόλη), αντικαρκινικά (π.χ. σισπλατίνη, φθοριοουρακίλη) και φάρμακα για χρόνιες παθήσεις (π.χ. μεθοτρεξάτη).

Η κατανόηση αυτού του πολυπαραγοντικού φαινομένου έχει μεγάλη σημασία γιατί αποτελεί τη βάση ανάπτυξης σωστών στρατηγικών διαχείρησης και αντιμετώπισης του. Κατά καιρούς έχουν περιγραφεί πολλοί παράγοντες που επηρεάζουν τη διαθεσιμότητα των φαρμάκων και σχετίζονται όχι μόνο τις συνθήκες σε Εθνικό επίπεδο, αλλά επηρεάζονται και από τις ευρύτερες παγκόσμιες οικονομικές και γεωοπολιτικές καταστάσεις.

Οι κύριοι παράγοντες που συμβάλλουν στις ελλείψεις φαρμάκων στην Ελλάδα περιλαμβάνουν:

  • Προβλήματα Παραγωγής: Περιλαμβάνουν ζητήματα ποιότητας, περιορισμένη παραγωγική ικανότητα και εξάρτηση από πρώτες ύλες που προέρχονται κυρίως από τρίτες χώρες. Αυτό το φαινόμενο ήταν ιδιαίτερα έντονο κατά την περίδο της πανδημίας αλλά και τους επόμενους μήνες μέχρις ότου αποκατασταθεί πλήρως η λειτουργία της παγκόσμιας αγοράς.

    • Αυξημένη Ζήτηση: Απρόβλεπτες αυξήσεις στη ζήτηση, λόγω επιδημιών ή άλλων παραγόντων, οδηγούν σε εξάντληση των αποθεμάτων.

  • Παράλληλες Εξαγωγές: Η χαμηλή τιμή ορισμένων φαρμάκων στην Ελλάδα τα καθιστά ελκυστικά για εξαγωγή σε άλλες χώρες, μειώνοντας τη διαθεσιμότητά τους στην εγχώρια αγορά.

• Γεωπολιτικοί Παράγοντες: Καταστάσεις όπως η πανδημία COVID-19 και ο πόλεμος στην Ουκρανία έχουν διαταράξει τις εφοδιαστικές αλυσίδες και την παραγωγή φαρμάκων.

Επιπτώσεις των ελλείψεων

Οι επιπτώσεις των ελλείψεων στη λειτουργία του συστήματος υγείας και την ποιότητας ζωής και υγείας των ασθενών είναι εξαιρετικά σημαντικές. Οι ελλείψεις φαρμάκων συχνά ευθύνονται σε σημαντικές και επιζήμιες καθυστερήσεις στη θεραπεία ασθενών, αναγκάζοντας τους γιατρούς να αναζητούν εναλλακτικές θεραπείες που δεν είναι πάντα διαθέσιμες ή εξίσου αποτελεσματικές. Οι ασθενείς αντιμετωπίζουν καθυστερήσεις στη θεραπεία τους, και η κατάσταση μπορεί να είναι ιδιαίτερα σοβαρή ιδίως που χρειάζονται άμεσα τη λήψη αγωγής, όπως είναι οι ογκολογικοί ασθενείς, οι διαβητικοί κοκ.

Είναι προφανές ότι το πρόβλημα αυτό απαιτεί άμεση και σωστή αντιμετώπιση, σε εθνικό αλλά και πανευρωπαϊκό ή και παγκόσμιο επίπεδο. Για το λόγο αυτό έχουν αναληφθεί πολλές πρωτοβουλίες και έχουν γίνει προς διάφορες κατευθύνσεις σημαντικές ενέργειες σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο. Αν θέλαμε συνοπτικά να προτείναμε κάποια σημαντικά μέτρα για την αντιμετώπιση του προβλήματος των ελλείψεων των φαρμάκων στην Ελλάδα, θα προτείναμε τα ακόλουθα, τα οποία θα συμβάλλουν τόσο στην άμεση όσο και τη μακροπρόθεσμη αντιμετώπιση και σχετικό έλεγχο της κατάστασης:

    1. Ενίσχυση της Εγχώριας Παραγωγής: Προώθηση της εγχώριας παραγωγής φαρμάκων για τη μείωση της εξάρτησης από εισαγωγές και αύξηση της διαθεσιμότητας.

  2. Αυστηρότερος Έλεγχος των Εξαγωγών: Εφαρμογή αυστηρότερων κανόνων για τις παράλληλες εξαγωγές φαρμάκων, ώστε να διασφαλιστεί η επάρκεια στην εγχώρια αγορά.

  3. Διαφάνεια στην Εφοδιαστική Αλυσίδα: Ενίσχυση της διαφάνειας και του ελέγχου στην εφοδιαστική αλυσίδα φαρμάκων για την πρόληψη τεχνητών ελλείψεων.

    4. Ευελιξία στο Ρυθμιστικό Πλαίσιο: Εφαρμογή ευέλικτων ρυθμιστικών μέτρων, όπως η εισαγωγή φαρμάκων με ξενόγλωσση σήμανση ή χωρίς άδεια, σε περιπτώσεις έκτακτης ανάγκης.

5. Δημιουργία Στρατηγικών Αποθεμάτων: Καθιέρωση στρατηγικών αποθεμάτων βασικών φαρμάκων για την αντιμετώπιση απρόβλεπτων ελλείψεων.

  6. Εξορθολογισμός των τιμών και της φαρμακευτικής δαπάνης. Η μείωση των τιμών η οποία είναι συνεχής τα τελευταία έτη σε συνδυασμό με την αύξηση τω υποχρεωτικών εισφορών (rebate και clowback στις εταιρείες), αλλά και την σημαντικότατη αύξηση του κόστους παραγωγής έχει καταστήσει την παραγωγή και κυκλοφορία παλαιών αλλά χρήσιμων φαρμάκων ασύμφορη. Αυτό με τη σειρά του οδηγεί στην έλλειψη τους και την υποχρεωτική αντικατάσταση τους με φάρμακα νεότερα και ακριβότερα δημιουργώντα ένα φαύλο κύκλο.  Από την άλλη η θέσπιση και σταδιακή εισαγωγή των θεραπευτικών πρωτοκόλλων σίγουρα συγκαταλέγεται στις θετικές ενέργειες εκ μέρους της πολιτείας.

Η αντιμετώπιση των ελλείψεων φαρμάκων αποτελεί ένα πολυπαραγοντικό φαινόμενο με ιδαίτερα σημαντικές συνέπειες στην υγεία των ασθενών. Ο περιορισμός και έλεγχος αυτού του φαινομένου, καθώς η πλήρης λύση του δε φαίνεται εφικτή πορς το παρόν, απαιτεί συντονισμένες ενέργειες από όλους τους εμπλεκόμενους φορείς, με στόχο τη διασφάλιση της απρόσκοπτης πρόσβασης των πολιτών στα απαραίτητα φάρμακα.