«Δομήνικος Θεοτοκόπουλος ο Κρης εποίει»: Ο «δικός μας» Αναγεννησιακός που τον έλεγαν τρελό

δομήνικος-θεοτοκόπουλος-ο-κρης-εποί

«Δομήνικος Θεοτοκόπουλος ο Κρης εποίει»: Με αυτήν την φράση υπέγραφε τους πίνακές του «Ο Έλληνας» της Αναγέννησης.

Ο ζωγράφος που έμελλε να αποτελέσει έμπνευση για τους μεταγενέστερους κορυφαίους της Τέχνης. Ο Πάμπλο Πικάσο τον αποκαλούσε «πατέρα», καθώς ο Ελ Γκρέκο ήταν εκείνος που τού «έδωσε τα πινέλα» για την «Μπλε Περίοδο».

Ο Θεοτοκόπουλος θα ανακαλυφθεί στις αρχές του εικοστού αιώνα από τους ιστορικούς της τέχνης -που τον θεώρησαν πρόδρομο του εξπρεσιονισμού- αλλά πρωτίστως από τους ζωγράφους, που υιοθέτησαν χαρακτηριστικά της τέχνης του, όπως ο Πολ Σεζάν, που γοητεύθηκε από τις επιμήκεις μορφές του, ενώ αργότερα θα ακολουθήσει ο Πικάσο και στη συνέχεια ο Τζάκσον Πόλοκ.

Ο Ελ Γκρέκο ήταν η προσωπικότητα του ζωγράφου που ενέπνευσε και λογοτέχνες όπως ο Νίκος Καζαντζάκης που υμνεί το έργο του στην Αναφορά στον Γκρέκο, αλλά και ο Ράινερ Μαρία Ρίλκε.

Ο Έλληνας Αναγεννησιακός από την Κρήτη
%ce%b4%ce%bf%ce%bc%ce%ae%ce%bd%ce%b9%ce%ba%ce%bf%cf%82-%ce%b8%ce%b5%ce%bf%cf%84%ce%bf%ce%ba%cf%8c%cf%80%ce%bf%cf%85%ce%bb%ce%bf%cf%82-%ce%bf-%ce%ba%cf%81%ce%b7%cf%82-%ce%b5%cf%80%ce%bf%ce%af0
Αυτοπροσωπογραφία του καλλιτέχνη

Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος γεννήθηκε την 1η Οκτωβρίου 1547 στον Χάνδακα – σημερινό Ηράκλειο- της Κρήτης, την εποχή της Ενετοκρατίας. Η ημερομηνία γέννησής του προκύπτει όχι από κάποιο επίσημο έγγραφο της εποχής, αλλά βάσει μίας ιδιόχειρης σημείωσής του, σύμφωνα με την οποία το 1606 ήταν 65 ετών. Καταγόταν από μία αστική οικογένεια, με τον πατέρα του να είναι φοροσυλλέκτης και έμπορος, ενώ για την μητέρα του δεν υπάρχουν πληροφορίες. Είχε και έναν μεγαλύτερο αδελφό, τον Μανούσο, ο οποίος ακολούθησε το επάγγελμα του πατέρα τους.

Ξεκίνησε ως αγιογράφος, αλλά από νωρίς εξοικειώθηκε με το έργο των Αναγεννησιακών καλλιτεχνών, που κυκλοφορούσε στην βενετοκρατούμενη Κρήτη. Από το 1563 ασκούσε και επισήμως το επάγγελμα του ζωγράφου.

Μαθητής του Τιτσιάνο

Δεδομένου ότι η Κρήτη ανήκε στην επικράτεια της Δημοκρατίας της Βενετίας η εγκατάστασή του στην ιταλική πόλη ήταν κάτι το φυσιολογικό για να συνεχίσει τις σπουδές του. Εκτιμάται ότι έφυγε από την Κρήτη το 1567 και ένα χρόνο αργότερα έγινε μαθητής του Τιτσιάνο. Στην Γαληνοτάτη έζησε τρία χρόνια, όπου επιχείρησε να ακολουθήσει τα πρότυπα των καλλιτεχνών που κυριαρχούσαν στην καλλιτεχνική ζωή της πόλης, όπως ο δάσκαλός του Τιτσιάνο και ο Τιντορέττο. Μάλιστα, λέγεται ότι ασπάστηκε τον Καθολικισμό, προκειμένου να μην αντιμετωπίζει προβλήματα με την Ιερά Εξέταση.

%ce%b4%ce%bf%ce%bc%ce%ae%ce%bd%ce%b9%ce%ba%ce%bf%cf%82-%ce%b8%ce%b5%ce%bf%cf%84%ce%bf%ce%ba%cf%8c%cf%80%ce%bf%cf%85%ce%bb%ce%bf%cf%82-%ce%bf-%ce%ba%cf%81%ce%b7%cf%82-%ce%b5%cf%80%ce%bf%ce%af2
Ο ιππότης με το χέρι στο στήθος (1580)
Τα χρόνια στη Ρώμη

Το 1570 και έπειτα από την παρότρυνση του Τιτσιάνο, ο «Ελ Γκρέκο» όπως ήδη αποκαλούνταν λόγω της δυσκολίας στην προφορά του ονόματός του, αποφασίζει να πάει στη Ρώμη.

Ο μικρογράφος Τζούλιο Κλόβιο στέλνει στον πανίσχυρο καρδινάλιο Φαρνέζε μία επιστολή η οποία έγραφε: «Έφθασε στη Ρώμη ένας νεαρός από το Χάνδακα, μαθητής του Τιτσιάνο, ο οποίος κατά τη γνώμη μου, είναι ξεχωριστός στη ζωγραφική, μεταξύ άλλων φιλοτέχνησε μια αυτοπροσωπογραφία που εντυπωσίασε όλους τους ζωγράφους της Ρώμης. Θα επιθυμούσα να τον θέσετε υπό την προστασία της εκλαμπρότητας και μακαριότητας σας, χωρίς άλλα έξοδα, εκτός από τη διατροφή του και ένα δωμάτιο στο Παλάτσο Φαρνέζε για λίγο καιρό, μέχρι να τακτοποιηθεί καλύτερα…»

Ο καρδινάλιος θα φιλοξενήσει για δύο χρόνια τον Ελ Γκρέκο, που προσπαθεί να ξεχωρίσει σε ένα περιβάλλον ιδιαίτερα ανταγωνιστικό –με την επίδραση του Μιχαήλ Αγγέλου, έξι χρόνια μετά το θάνατό του, να είναι ιδιαίτερα ισχυρή. Επηρεασμένος από τον ιταλικό μανιερισμό δημιουργεί πολύπλοκους πίνακες με έντονα χρώματα, που ξεχωρίζουν για την λεπτομέρεια με την οποία αποδίδονται τα πρόσωπα και τα ενδύματα. Φεύγοντας από το Παλάτσο Φαρνέζε, ο ζωγράφος θα γραφτεί στην Ακαδημία του Ευαγγελιστή Λουκά, μια συντεχνία ζωγράφων, και θα ανοίξει το δικό του εργαστήριο.

%ce%b4%ce%bf%ce%bc%ce%ae%ce%bd%ce%b9%ce%ba%ce%bf%cf%82-%ce%b8%ce%b5%ce%bf%cf%84%ce%bf%ce%ba%cf%8c%cf%80%ce%bf%cf%85%ce%bb%ce%bf%cf%82-%ce%bf-%ce%ba%cf%81%ce%b7%cf%82-%ce%b5%cf%80%ce%bf%ce%af4
Ο Χριστός φέρων τον Σταυρόν (1580)

Συνολικά, οι πίνακες που φιλοτέχνησε στην Ιταλία ακολούθησαν τα αναγεννησιακά πρότυπα του 16ου αιώνα στη Βενετία, ειδικότερα σε ότι αφορά την απόδοση του φωτός ή την έμφαση στο χρώμα, παραμερίζοντας το βυζαντινό ιδίωμα και υιοθετώντας μία διαφορετική τεχνική  και στοιχεία του μανιερισμού.

%ce%b4%ce%bf%ce%bc%ce%ae%ce%bd%ce%b9%ce%ba%ce%bf%cf%82-%ce%b8%ce%b5%ce%bf%cf%84%ce%bf%ce%ba%cf%8c%cf%80%ce%bf%cf%85%ce%bb%ce%bf%cf%82-%ce%bf-%ce%ba%cf%81%ce%b7%cf%82-%ce%b5%cf%80%ce%bf%ce%af6
Η Πέμπτη Σφραγίδα της Αποκαλύψεως (1608-14)
Η ζωή στην Ισπανία

Το 1577 καταγράφεται η παρουσία του Γκρέκο στην Ισπανία, χωρίς να διαθέτουμε πολλές πληροφορίες για τις δραστηριότητές του την περίοδο 1572-76 στην Ιταλία. Αρχικά εγκαταστάθηκε στη Μαδρίτη και αργότερα στο Τολέδο, πόλη που αποτελούσε τότε θρησκευτικό και πολιτικό κέντρο της Ισπανίας, με περίπου 62.000 κατοίκους το 1571.Εκεί δημιούργησε ορισμένα από τα πιο γνωστά έργα της ώριμης περιόδου του και γνώρισε την καθιέρωση.

Στις πρώτες παραγγελίες που ανέλαβε ανήκαν τρία ρετάμπλ για την εκκλησία του Αγίου Δομήνικου και ο πίνακας Ο Διαμερισμός των Ιματίων του Χριστού (1577-79) που μεταφέρθηκε στο σκευοφυλάκιο του καθεδρικού ναού της πόλης. Συμμετείχε επίσης στο εικονογραφικό πρόγραμμα για το Ανάκτορο του Εσκοριάλ, το οποίο υπήρξε ενδεχομένως και ο κύριος λόγος για τον οποίο εγκαταστάθηκε στην Ισπανία, επιδιώκοντας να κερδίσει την εύνοια του βασιλιά.

Ο Φίλιππος Β’ της Ισπανίας επέλεξε αρχικά το ζωγράφο Χουάν Φερνάντες δε Ναβαρέτε να διακοσμήσει την εκκλησία του Αγίου Λαυρεντίου, ωστόσο μετά το θάνατό του, ανέθεσε το έργο στον Θεοτοκόπουλο. Εκείνος ολοκλήρωσε το έργο Το Μαρτύριο του Αγίου Μαυρίκιου (1580-82), το οποίο όμως δεν ικανοποίησε το βασιλιά, με αποτέλεσμα να μην τοποθετηθεί στην εκκλησία του Εσκοριάλ, πιθανώς γιατί δεν ήταν συμβατός με το πνεύμα που επιζητούσε ο ίδιος να κυριαρχεί. Το γεγονός πως δεν κατάφερε να αποτελέσει μέλος τής βασιλικής αυλής, οδήγησε τελικά στη σύσφιξη των σχέσεών του με την πόλη του Τολέδου.

%ce%b4%ce%bf%ce%bc%ce%ae%ce%bd%ce%b9%ce%ba%ce%bf%cf%82-%ce%b8%ce%b5%ce%bf%cf%84%ce%bf%ce%ba%cf%8c%cf%80%ce%bf%cf%85%ce%bb%ce%bf%cf%82-%ce%bf-%ce%ba%cf%81%ce%b7%cf%82-%ce%b5%cf%80%ce%bf%ce%af8
Ο διαμερισμός των ιματίων του Χριστού, (1577-9)
Έμεινε για χρόνια στην αφάνεια γιατί τον νόμιζαν… τρελό

Δεν υπήρξαν μιμητές του, καθώς μόνο ο γιος του φρόντισε για την αναπαραγωγή ορισμένων από τις πιο γνωστές συνθέσεις του. Στη διάρκεια του 16ου και 17ου αιώνα, ο Γκρέκο τοποθετείτο στην Ιταλική σχολή, έχοντας τη φήμη ενός ζωγράφου με τάσεις εκκεντρικότητας, στην προσπάθειά του να πρωτοτυπήσει, αλλά και με περιφρόνηση απέναντι στους καθιερωμένους κανόνες.

Για αρκετούς ιστορικούς, η τέχνη του Γκρέκο συνδέθηκε με το πνεύμα της Αντιμεταρρύθμισης, θεώρηση που συγκρούεται ή συμπληρώνεται με άλλες ερμηνείες, κυρίως Ελλήνων μελετητών του, που τονίζουν τη σημασία των βυζαντινών στοιχείων στην τέχνη του. Άλλοι ερευνητές, με βάση τις γραπτές σημειώσεις του Γκρέκο, τονίζουν περισσότερο την εικόνα ενός ζωγράφου με φιλοσοφικές αναζητήσεις (συνδεόμενο ειδικότερα με τις νεοπλατωνικές ιδέες), αποκομμένος από τα θρησκευτικά ζητήματα της εποχής και απασχολούμενος κυρίως με αισθητικά προβλήματα, σε σχέση με την διερεύνηση και απόδοση του φυσικού κόσμου μέσα από τη ζωγραφική.

%ce%b4%ce%bf%ce%bc%ce%ae%ce%bd%ce%b9%ce%ba%ce%bf%cf%82-%ce%b8%ce%b5%ce%bf%cf%84%ce%bf%ce%ba%cf%8c%cf%80%ce%bf%cf%85%ce%bb%ce%bf%cf%82-%ce%bf-%ce%ba%cf%81%ce%b7%cf%82-%ce%b5%cf%80%ce%bf%ce%af10
Μύθος ή Αλληγορία – Το Αγόρι που ανάβει κερί, ένας πίθηκος κι ένας ανόητος (1590)

Για πολλά χρόνια το όνομά του έμεινε στην αφάνεια και οι πίνακές του σε εκκλησίες και παλάτια της Ιταλίας και της Ισπανίας θεωρούνταν ως έργα κάποιου τρελού. Από τις αρχές του 20ου αιώνα το έργο του άρχισε να αναγνωρίζεται και σήμερα θεωρείται ένας από τους κορυφαίους εικαστικούς καλλιτέχνες όλων των εποχών.

Πίνακες του Γκρέκο κοσμούν τα μεγαλύτερα μουσεία και ιδιωτικές συλλογές και η αξία κάποιων από αυτούς είναι αμύθητη. Στη χώρα μας υπάρχουν έξι έργα του Θεοτοκόπουλου: «Ο Άγιος Λουκάς ζωγραφίζει την Παναγία» και «Η Προσκύνηση των Μάγων» (Μουσείο Μπενάκη), «Στέψη της Θεοτόκου» και «Η Συναυλία των Αγγέλων» (Εθνική Πινακοθήκη), «Βάπτιση του Χριστού» και «Άποψη του Όρους και της Μονής Σινά» (Ιστορικό Μουσείο Κρήτης).

%ce%b4%ce%bf%ce%bc%ce%ae%ce%bd%ce%b9%ce%ba%ce%bf%cf%82-%ce%b8%ce%b5%ce%bf%cf%84%ce%bf%ce%ba%cf%8c%cf%80%ce%bf%cf%85%ce%bb%ce%bf%cf%82-%ce%bf-%ce%ba%cf%81%ce%b7%cf%82-%ce%b5%cf%80%ce%bf%ce%af12
Η υπογραφή του καλλιτέχνη

Σχετικά Άρθρα
nelly-%ce%b1%cf%80%cf%8c-%cf%84%ce%b7-%ce%bc%ce%b9%ce%ba%cf%81%ce%b1%cf%83%ce%b9%ce%b1%cf%84%ce%b9%ce%ba%ce%ae-%ce%ba%ce%b1%cf%84%ce%b1%cf%83%cf%84%cf%81%ce%bf%cf%86%ce%ae-%cf%83%cf%84%ce%b7%ce%bd0
Nelly: Από τη Μικρασιατική καταστροφή στην παγκόσμια καταξίωση – Ο «μύθος» της πρώτης Ελληνίδας φωτογράφου
Βραβείο Τέχνης 2023 Ιδρύματος Γ. & Α. Μαμιδάκη: Ανοικτό κάλεσμα για υποβολή προτάσεων
Βραβείο Τέχνης 2023 Ιδρύματος Γ. & Α. Μαμιδάκη: Ανοικτό κάλεσμα για υποβολή προτάσεων
%ce%b3%ce%b9%ce%ac%ce%bd%ce%bd%ce%b7%cf%82-%cf%81%ce%af%cf%84%cf%83%ce%bf%cf%82-%ce%bf-%cf%80%ce%bf%ce%b9%ce%b7%cf%84%ce%ae%cf%82-%cf%84%ce%b7%cf%82-%cf%81%cf%89%ce%bc%ce%b9%ce%bf%cf%83%cf%8d%ce%bd0
Γιάννης Ρίτσος: Ο ποιητής της Ρωμιοσύνης, το παιδί που ζωγράφιζε παπαρούνες στα τετράδια και δίδασκε χορό
%ce%b1%ce%bb%ce%ad%ce%ba%ce%bf%cf%82-%ce%b1%ce%bb%ce%b5%ce%be%ce%b1%ce%bd%ce%b4%cf%81%ce%ac%ce%ba%ce%b7-%ce%b7-%cf%80%ce%bf%ce%bb%cf%85%cf%84%ce%ac%cf%81%ce%b1%cf%87%ce%b7-%ce%b5%cf%81%cf%89%cf%840
Αλέκος Αλεξανδράκη: Η πολυτάραχη ερωτική ζωή του και η θυελλώδης σχέση με τη Νόνικα Γαληνέα
Ταξιάρχης Μιχαήλ: Η συγκλονιστική ιστορία της ανάγλυφης εικόνας του Αρχαγγέλου στο Μανταμάδος
Ταξιάρχης Μιχαήλ: Η συγκλονιστική ιστορία της ανάγλυφης εικόνας του Αρχαγγέλου στον Μανταμάδο
Ημερολόγιο 28ης Οκτωβρίου: Το έπος του '40 μέσα από το τετραδιάκι ενός ήρωα του αλβανικού μετώπου
Ημερολόγιο 28ης Οκτωβρίου: Το έπος του ’40 μέσα από το τετραδιάκι ενός ήρωα του αλβανικού μετώπου

Ακολουθήστε μας στο Google News
και ενημερωθείτε πρώτοι για τα νέα άρθρα του