Η νευροεπιστήμη πίσω από το τι αφήνουμε στον «αυτόματο πιλότο» και τι αξίζει την προσοχή μας
Κάθε νέα χρονιά ξεκινά σχεδόν τελετουργικά με αποφάσεις: να τρώμε καλύτερα, να γυμναζόμαστε περισσότερο, να είμαστε πιο ήρεμες, πιο παρούσες, πιο «καλές» εκδοχές του εαυτού μας. Μεγάλοι στόχοι, υψηλές προσδοκίες, λίγη πίεση. Και, συχνά, λίγες εβδομάδες μετά, η καθημερινότητα μάς παρασύρει ξανά.
Δεν φταίει η έλλειψη θέλησης. Φταίει ότι παλεύουμε κόντρα στον τρόπο που λειτουργεί ο εγκέφαλος.
Ο εγκέφαλος δεν αγαπά την προσπάθεια – αγαπά την οικονομία
Η νευροεπιστήμη είναι ξεκάθαρη: η δύναμη της θέλησης εξαντλείται. Οι σωστά δομημένες συνήθειες, όχι. Ο εγκέφαλός μας είναι φτιαγμένος για να εξοικονομεί ενέργεια. Όταν εντοπίζει επανάληψη, δημιουργεί «συντομεύσεις» – τις συνήθειες. Έτσι, ολόκληρες ακολουθίες συμπεριφορών εκτελούνται σχεδόν χωρίς σκέψη, με ελάχιστο νοητικό κόστος.
Αυτό δεν είναι αδυναμία. Είναι ένα εντυπωσιακό εξελικτικό πλεονέκτημα.
Ταυτόχρονα, ο εγκέφαλος έχει και μια δεύτερη λειτουργία: λατρεύει το καινούργιο. Η καινοτομία ενεργοποιεί τη ντοπαμίνη, ενισχύει την προσοχή και επιτρέπει τη νευροπλαστικότητα – την ικανότητά μας να μαθαίνουμε και να αλλάζουμε. Με τον χρόνο, ακόμη και αυτές οι νέες συμπεριφορές μπορούν να γίνουν αυτόματες.
Ζούμε, λοιπόν, σε μια διαρκή ισορροπία ανάμεσα στην ανάπτυξη και την αυτοματοποίηση.
Δεν αξίζουν όλες οι επιλογές την ίδια ενέργεια
Σε έναν κόσμο γεμάτο επιλογές, αν προσπαθούμε να αποφασίζουμε τα πάντα συνειδητά, εξαντλούμαστε. Το φαινόμενο της «παράλυσης από επιλογές» το αποδεικνύει. Γι’ αυτό και οι συνήθειες δεν είναι εχθρός της ελευθερίας μας· είναι εργαλείο επιβίωσης.
Οι μικρές, επαναλαμβανόμενες αποφάσεις –τι ώρα θα σηκωθούμε, πότε θα γυμναστούμε, τι θα φάμε– είναι σοφότερο να μπαίνουν στον αυτόματο πιλότο. Όχι τυχαία, αλλά συνειδητά σχεδιασμένα. Όταν η άσκηση είναι προγραμματισμένη, δεν χρειάζεται διαπραγμάτευση. Όταν το φαγητό έχει αποφασιστεί από πριν, δεν χρειάζεται θέληση.
Αυτό ακριβώς κάνουν και οι άνθρωποι υψηλών επιδόσεων. Η αριστεία δεν είναι διαρκής έλεγχος. Είναι εμπιστοσύνη σε χιλιάδες ώρες επανάληψης που προηγήθηκαν.
Πότε ο «αυτόματος πιλότος» γίνεται παγίδα
Όμως η αυτοματοποίηση δεν είναι πάντα σύμμαχος. Μια συνήθεια συνεχίζει να λειτουργεί ακόμη κι όταν δεν εξυπηρετεί πια τους στόχους ή τις αξίες μας. Κάποιες φορές χρειάζεται παύση.
Να ρωτήσουμε:
Το κάνω επειδή με ωφελεί ή επειδή το έκανα πάντα;
Είναι η καλύτερη επιλογή ή απλώς η πρώτη που μου ήρθε στο μυαλό;
Η έρευνα δείχνει ότι συχνά εγκλωβιζόμαστε σε γνώριμες λύσεις, ακόμη κι όταν υπάρχουν καλύτερες. Εκεί χρειάζεται συνειδητή σκέψη, ενδοσκόπηση, επανεκτίμηση.
Η μία επιλογή που αξίζει να κάνετε φέτος
Αν υπάρχει μία και μόνο απόφαση που αξίζει να πάρετε αυτή τη χρονιά, δεν είναι να κάνετε περισσότερα. Ούτε να αλλάξετε τα πάντα. Είναι αυτή:
Τι θα αφήσετε να λειτουργεί στον αυτόματο πιλότο και τι θα επιλέγετε συνειδητά;
Δεν χρειάζεται να εξετάζετε τα πάντα. Χρειάζεται να ελέγξετε αν ο «αυτόματος πιλότος» σας ευθυγραμμίζεται με τη ζωή που θέλετε να ζήσετε. Εκεί βρίσκεται η ουσία της αλλαγής.
Γιατί τελικά, η ποιότητα της ζωής μας δεν καθορίζεται από τη δύναμη της θέλησης, αλλά από τις συνήθειες που επιλέξαμε να χτίσουμε – πολύ πριν χρειαστεί να τις «εκτελέσουμε».
Διαβάστε επίσης
Η Πένυ Ξενάκη απαντά στο ερωτηματολόγιο του Infowoman
Σχετικά Άρθρα
Google News