Ο βαθμός πολιτισμού μίας κοινωνίας δεν κρίνεται ούτε από τα τεχνικά του επιτεύγματα ούτε από τα επίπεδα οικονομικής ευημερίας των πολιτών του. Κρίνεται από το βαθμό ανοχής του απέναντι στη βία και τον τρόπο με τον οποίο φροντίζει και προστατεύει τα πιο ευάλωτα μέλη του, μεταξύ αυτών και οι γυναίκες θύματα της ενδοοικογενειακής βίας.

Γράφει η Μανουδάκη Θεανώ – Κοινωνιολόγος – Εγκληματολόγος

Η κακοποίηση γυναικών, σύμφωνα με τον ορισμό που έχει δοθεί από τον οργανισμό Ηνωμένων Εθνών, αφορά σε κάθε πράξη βίας με βάση το φύλο, που έχει -ή μπορεί να έχει- ως συνέπεια σωματική, σεξουαλική ή ψυχολογική βλάβη ή οδύνη για τη γυναίκα, συμπεριλαμβανομένης και της απειλής τέτοιων πράξεων, τον εξαναγκασμό ή την αυθαίρετη στέρηση της ελευθερίας, είτε στη δημόσια είτε στην ιδιωτική ζωή. Η διάσκεψη Γυναικών στο Πεκίνο τη χαρακτήρισε ως επαίσχυντη παραβίαση ανθρωπίνων δικαιωμάτων, σημειώνοντας ότι η συνέχιση του φαινομένου δεν συνάδει με την ουσιαστική πρόοδο προς την ισότητα, την ανάπτυξη και την ειρήνη.

Σύμφωνα με πρόσφατα στοιχεία της Παγκόσμιας Τράπεζας εκτιμάται ότι η βία κατά των γυναικών ευθύνεται στο ίδιο ποσοστό με τον καρκίνο, για το θάνατο και την ανικανότητα γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας (16-44 ετών)

Η βία κατά των γυναικών έχει χαρακτήρα διαχρονικό και αταξικό. Συναντάται σε όλες τις κοινωνίες, παραδοσιακές και σύγχρονες, αφορά γυναίκες ανεξάρτητα από την κοινωνική και οικονομική τάξη που ανήκουν, το μορφωτικό τους επίπεδο, το θρήσκευμα ή το πολιτισμικό τους πλαίσιο και μπορεί να λάβει διαφορετικές μορφές, περισσότερο ή λιγότερο θεατές.


• Σωματική βία. Αποτελεί την πιο αναγνωρίσιμη μορφή βίας, τόσο από το θύμα όσο και από τους τρίτους. Μπορεί να θέσει σε σοβαρό κίνδυνο τη σωματική ακεραιότητα ή και την ίδια τη ζωή του θύματος, περιλαμβάνει κάθε είδος σωματικού τραυματισμού και κακώσεων, διαφορετικής σοβαρότητας, ανάλογα με το μέγεθος της κακοποίησης, που δεν οφείλονται σε ατύχημα.
• Σεξουαλική βία. Αναφέρεται στον εξαναγκασμό της γυναίκας σε σεξουαλική συνεύρεση υπό καθεστώς βίας (σωματικής ή ψυχολογικής) ή απειλής. Μπορεί να περιλαμβάνει σεξουαλικές πρακτικές με τις οποίες η γυναίκα δεν είναι σύμφωνη. Ο σύζυγος/σύντροφος απαιτεί τη σεξουαλική συνεύρεση με βία, απειλές ή πιέσεις, που μπορεί να περιλαμβάνει και σεξουαλικές πρακτικές με τις οποίες η γυναίκα δεν είναι σύμφωνη. Μπορεί να περιλαμβάνει, πέρα απο τον εξαναγκασμό σε ερωτική πράξη, πράξεις αιμομιξίας, παρενόχληση, βιασμό.
• Ψυχολογική βία. Αφορά σε συμπεριφορά που αποσκοπεί στην περιφρόνηση θύματος με στόχο την αποδυνάμωση και υποταγή του, τον έλεγχο και τη διατήρηση της εξουσίας του θύτη. Είναι βασικό να συνειδητοποιήσουμε ότι κάθε μορφή βίας είναι πρώτα ψυχολογική. Οι συνέπειες της μπορεί να είναι σοβαρότερες και με μεγαλύτερη συχνά διάρκεια από αυτές της σωματικής. Στην πραγματικότητα δεν νοείται φυσική βία χωρίς την ύπαρξη ψυχολογικής, το ίδιο ισχύει και για την σεξουαλική βία που επίσης εμπεριέχει ψυχολογική κακοποίηση. Η ψυχολογική βία μπορεί να περιλαμβάνει πράξεις όπως η συστηματική μείωση και ο εξευτελισμός του θύματος, η απομόνωση από το κοινωνικό πλαίσιο, η συχνή, αυστηρή και κακοπροαίρετη κριτική, η λεκτική μείωση, οι βρισιές και η διακοπή της επικοινωνίας με τρίτους.
• Οικονομική βία. Στις περιπτώσεις αυτές περιλαμβάνεται ο έλεγχος της περιουσίας και των εσόδων του θύματος ή και η κατάχρηση της. Αναφέρεται επίσης στην καλλιέργεια οικονομικής εξάρτησης μέσω της απαγόρευσης εργασίας και του αποκλεισμού χρηματοπιστωτικών πόρων, στην άμισθη ή και εξαναγκαστική εργασία όπου το κέρδος διαθέτεται αποκλειστικά στο θύτη. Μπορεί επίσης να αφορά σε οικονομικές αποφάσεις, για κοινούς πόρους, χωρίς την ενημέρωση ή και τη συγκατάθεση του θύματος.

Οι γυναίκες θύματα ενδοοικογενιακής βίας, έτσι όπως φαίνεται από τα αποτελέσματα ερευνών, εμφανίζουν ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά:

• Η χαμηλή αυτοεκτίμηση
• Η πίστη τους σε όλους τους σχετικούς με την κακοποίηση μύθους
• Στην παραδοσιακή αντίληψη για την έννοια της οικογενειακής εστίας, τα προκαθορισμένα στερεότυπα για το ρόλο της γυναίκας και την αναγκαιότητα διατήρησης, με κάθε θυσία, της οικογενειακής ενότητας
• Η αποδοχή της ευθύνης για τις βίαιες πράξεις των ανδρών τους
• Τα αισθήματα ενοχής σε συνδυασμό με την άρνηση του θυμού και του φόβου που νιώθουν
• Η παθητικότητα προς το κοινωνικό περιβάλλον
• Η ύπαρξη έντονων συναισθηματικών αντιδράσεων λόγω στρες και τα ψυχοσωματικά συμπτώματα
• Η αντιμετώπιση της ερωτικής πράξης ως μέσο για τη διατήρηση των σχέσεων τους
• Η βαθιά τους πίστη πως κανείς δεν μπορεί να τις βοηθήσει παρά μόνο ο εαυτός τους

Είναι σημαντικό όμως να διευκρινίσουμε ότι τα παραπάνω χαρακτηριστικά δημιουργούνται και συχνά παγιώνονται λόγω της σταδιακής και μακρόχρονης κακομεταχείρισης που υφίστανται οι γυναίκες. Σε καμία περίπτωση η ύπαρξη των χαρακτηριστικών αυτών δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την αιτιολόγηση της βίας.

Τις τελευταίες δεκαετίες έχουν γίνει αρκετές προσπάθειες από διεθνείς οργανισμούς, κρατικούς φορείς, γυναικείες και κοινωνικές οργανώσεις, τόσο σε νομοθετικό επίπεδο και επίπεδο ευαισθητοποίησης όσο και αποστιγματοποιήσης των θυμάτων. Όμως η βία κατά των γυναικών συνεχίζει να λαμβάνει χώρα πίσω από τις κλειστές πόρτες της οικογενειακής εστίας, βασισμένη στη σιωπή των γυναικών που τη δέχονται και στην ελπίδα ότι κάτι μπορεί να αλλάξει, στα κλειστά αυτιά και παράθυρα των γειτόνων όταν ακούν τις κραυγές βοήθειας και παραμένουν αμέτοχοι γιατί «δεν είναι δικό τους θέμα», «είναι ζήτημα οικογενειακό-προσωπικό», στους φίλους και τους συγγενείς που συμβουλεύουν «υπομονή» για να μην χαλάσει το «σπιτικό», στους γιατρούς και τους νοσηλευτές στα επείγοντα περιστατικά που βολεύονται στις δικαιολογίες «έπεσα και χτύπησα» γιατί δεν θέλουν μπλεξίματα με αστυνομίες και υπηρεσίες.

Το έγκλημα της ενδοοικογενειακής βίας παρουσιάζει αυτό ακριβώς το αντιφατικό φαινόμενο. Η ντροπή και η ενοχή για την ύπαρξή της δεν βαραίνει το δράστη αλλά στιγματίζει και αυτοστιγματίζει το θύμα. Πρέπει να διευκρινίσουμε ότι ο χαρακτηρισμός της γυναίκας ως «θύμα» δεν έχει σκοπό να τονίσει την αδυναμία αντίδρασης της ή να δημιουργήσει αισθήματα οίκτου. Πρόκειται για χαρακτηρισμό που αναγνωρίζεται νομικά και χρησιμοποιείται προκειμένου η γυναίκα να μπορέσει να αποζημιωθεί ή να προστατευτεί και να υποστηριχθεί από τις ανάλογες κοινωνικές δομές.

Ο άνδρας δράστης δεν βασίζει τη δύναμη του στη σωματική του διάπλαση ούτε στη μυϊκή του ανωτερότητα, χτίζει και διατηρεί την εξουσία του διαμέσου του φόβου που προκαλεί στο θύμα, εξασφαλίζοντας με αυτό τον τρόπο τη σιωπή του. Στην πραγματικότητα ο μοναδικός τρόπος εξουδετέρωσης του είναι το σπάσιμο αυτού του κύκλου της σιωπής. Το θύμα μπορεί να πιστεύει ότι είναι μόνο του όμως αυτό δεν είναι αλήθεια. Υπάρχουν, με τις όποιες δυσλειτουργίες, δομές και φορείς που μπορούν να προσφέρουν ουσιαστική βοήθεια: Νομική προστασία, ψυχολογική υποστήριξη, φιλοξενία σε προστατευμένη στέγη.

Υποστηρικτικές υπηρεσίες, στις οποίες μπορεί να απευθυνθεί, μεταξύ άλλων, κάθε γυναίκα που νιώθει να απειλείται ή να διατρέχει κίνδυνο είναι η Γενική Γραμματεία Ισότητας των φύλων μέσω της τηλεφωνικής γραμμής SOS 15900 καθώς και το Κέντρο Κοινωνικής Αλληλεγγύης μέσω της τηλεφωνικής γραμμής 197. Στις υπηρεσίες αυτές μπορεί να λάβει ψυχοκοινωνική στήριξη και νομική συμβουλευτική. Επίσης, μπορεί στις ίδιες γραμμές να καθοδηγηθεί για τις περιπτώσεις που κρίνεται αναγκαίο να φιλοξενιθεί σε κάποιο ξενώνα κακοποιημένων γυναικών ή να πραγματοποιηθεί αλλαγή διαμονής.

από Σοφία Κωστάρα